خیلی دور خیلی نزدیک، تأملی بر فضاهای جمعی پایتخت

فضاهای جمعی پایتخت چه هستند و چه باید باشند / 2 / م.قدیری ف.مقیمی

اقتضا و نیازهای شهروند بر اساس توانمندی متوسط جامعه

الف: فضایی برای پرسه زدن

فرض کنید در جامعه امروزی، شما در بخشی از فضاهایی قرار می‌گیرید که ضمن تجربه همگانی از آن فضا تعامل با افرادی دارید که فقط در این فضا با شما برخورد می‌نمایند و شما بدون هدف تجاری و اداری و مذهبی در این فضا قرار گرفته‌اید. به عنوان مثال شما تصور کنید که در میدان تجریش حضور دارید. شما به غیر از اینکه مقاصد تجاری داشته باشید و یا به دنبال ایستگاه تاکسی و اتوبوس باشید در این فضا با یک پرسپکتیو مناسب به سمت کوه‌های شمال تهران قرار گرفته‌اید. حرکت سواره در این فضا قطع شده است و شما به عنوان یک محیط تفریحی با در کنار داشتن امامزاده صالح به عنوان رکن مذهبی و بازارچه سنتی تجریش با شیب دامنه کوه‌های البرز فضای مناسبی را حس می‌کنید. اگر به خوبی این مسأله فرض شود شما به غیر از اهداف تجاری و مذهبی و دسترسی با قرارگیری در یک محیط باز و تعامل و همصحبتی با همشهریان خود از یک محیط رایگان جهت نشستن و تفریح دسته جمعی به همراه تمام کسانی که همچون شما از حضور در این محیط لذت می‌برند، استفاده می‌کنید. در واقع شما در این فضای توصیف شده به همراه تمام خصوصیات یک عنصر فرهنگی حاصل از تعامل افراد دارید و از یک طرف هدیه‌ای به عنوان منظر مناسب شهری یاری رسان شما از بعد زیبائی شناختی خواهد بود و فضا به تنهایی عامل کشش می‌باشد. بطور مثال دریا به خودی خود کشش و جاذبه ایجاد می‌کند بدون آنکه فعالیتی در کنار آن باشد و موجب ایجاد فضای جمعی می‌شود. حرکت در مسیر بام تهران و دیدن منظره شهر تنها به عنوان یک فضای پرسه زدن زیباست و نمونه‌‌های چهار باغ اصفهان، پیاده راه بلوار چمران شیراز و... فضاهایی هستند که به تنهایی موجب سر زندگی مردم می‌شود. به دلیل کم بودن چنین فضاهایی، فعالیت‌هایی مانند ماشین سواری در خیابان ایران شهر، خوردن غذا در رستوران‌های شیک و..، ویراژ دادن با موتور در میان پیاده‌روها به عنوان نوعی گذران اوقات فراغت بشمار می‌آیند.


ب: دردسترس بودن و قابل استفاده بودن فضای جمعی برای عموم مردم

دسترسی مناسب و مقیاس و کیفیت مناسب فضاهای جمعی تأثیر بسزایی در پایداری آن دارد، بطوری‌که بازار تهران قبل از احداث مترو دارای دسترسی نامناسبی بوده و بنابراین رونق کمی داشت و با ایجاد مترو، رنسانسی در بازار تهران اتفاق افتاد تا جایی که شهروند از هر نقطه شهر برای خرید می‌توانند به آنجا برود. در دسترس نبودن و کمبود فضاهای جمعی با کیفیت مناسب شهری موجب می‌شود که حضور شهروندان در فضاهای جمعی تهران کمرنگ گردد. به عنوان مثال دوستان با هم قرار می‌گذارند آخر هفته به فرحزاد بروند. بنابراین فرحزاد فضایی در شهر تهران محسوب می‌شود که برنامه آن از یک هفته قبل می‌بایست تنظیم گردد. در صورتی که در شهرهای کوچک اروپا به دلیل کثرت وجود فضاهای جمعی با کیفیت مناسب بین تعیین قرار و محل قرار، زمانی کوتاهی صرف می‌شود. از طرفی وجود فضاهای جمعی که صرف هزینه در آنها برای عمده شهروندان در طبقات متوسط شهر میسر نیست(مانند قیمت بلیط کنسرت50 هزار تومان و یا بلیط تئاتر 15 هزار تومان که حدود یک ششم حقوق یک ماه بسیاری از خانواده‌ها است)، موجب می‌شود اکثر شهروندان تهرانی حتی یکبار هم به کنسرت و یا تئاتر نرفته باشند و این جای تامل دارد.

تک بعدی بودن فعالیت فضای جمعی و اختصاص داشتن آن برای استفاده عده خاصی از افراد نمی‌تواند موجب پایداری فضای جمعی تلقی شود. پارک نهج البلاغه که به تازگی در غرب تهران افتتاح شده است، به دلیل نداشتن فضای کافی برای جذب خانواده‌ها، پاتوق پسرهای جوان و خانواده و یا دختران جوان نمی‌تواند از آن استفاده بهینه کنند. فضای جمعی می‌بایست همه طبقات عموم جامعه را برای تعاملات اجتماعی جلب کند.


ج: توجه به فرهنگ و هویت شهروند

قوانین حاکم بر روابط فرهنگی مردمان یک جامعه را در خود به نمایش می‌گذارد. فرهنگ در اشیاء، اشکال، ترسیمات، ابزار و محیط فیزیکی ظاهر می‌شود و فضای جمعی را بوجود می‌آورد( آمفی تئاترها و مجالس سنا در یونان و معماری هلنی که نمونه بارزی از فضاهای همراه و همگون با فرهنگ یونانی است و نشان می‌دهد که مشورت و شورا جزء لاینفکی از این فرهنگ است). فضای جمعی موفق، می‌بایست با فرهنگ، تاریخ، هویت و یا واقعه و رویدادی در ارتباط تنگاتنگ باشد. به عبارت دیگر فضاهای جمعی در صورت ایجاد و یا داشتن یک خاطره می‌تواند برای مردم تعلق خاطر ایجاد کند. در سطحی‌ترین برآیند آن می‌توان مطمئن بود مردم از این فضاها به اندازه تعلق خاطری که دارند محافظت می‌نمایند. چه از روح فضا و چه از کالبد آن. خاطره جمعی سبب می‌شود که همه مردم در ساعتی شاید بتوانند از پیروزی و یا باخت تیمشان در یک مسابقه فوتبال در کنار هم لذت ببرند و یا غمگین شوند و یک فیلم غرورآفرین در کنار هم ببینند. با چنین شرایطی در کشورهای اروپایی حتی اگر صاحب مغازه بخواهد شغل خود را به فروش لوازم یدکی ماشین تغییر دهد، ازجانب دولت با منع قانونی مواجه می‌شود. ولی آیا در جامعه ما نیز به چنین مسئله ظریف و مهمی اهمیت داده می‌شود.


توانمندی و پتانسیل شهر

الف: تبلیغ و ترویج فضاهای جمعی، تمدن، فرهنگ

در شهر تهران عملا تبلیغاتی جهت جذب شهروندان و حضور آنها در فضاهای جمعی صورت نمی‌گیرد و یا این کار بندرت و ناقص انجام می‌شود. هر شهروند تهرانی از فضاهای جمعی شیراز اصفهان و شمال ایران اطلاعات بیشتری نسبت به تهران دارد و وقتی با تبلیغات ساده تلویزیونی در خصوص پیاده‌روی همگانی، سیل عظیمی از مردم برای پیاده روی می‌آیند. چرا چنین تبلیغاتی در خصوص فضای جمعی و ترغیب استفاده کننده از آنها ‌صورت نمی‌گیرد؟

چرا در روزهای خاصی از سال برنامه برای دعوت از مردم برای حضور در فضای عمومی در جهت بیشتر کردن تعاملات شهروندان صورت نمی‌گیرد؟ مثلا در نانسی فرانسه یک روز در سال را به جشنواره پنیر اختصاص می‌دهند و یا در پاریس کالاهای دسته دوم در فضاهایی از شهر قبل از سال نو به نمایش در می‌آید و یا جشنواره گل در هلند و یا مراسم گاو بازی در مادرید و...آیا نمی‌توان در روزهای خاصی که نیاز به مناسبت خاصی هم نباشد و مردم فارغ از کار باشند، برنامه‌های خاصی برای حضور مردم ترتیب داد. به عنوان مثال جمعه آخرین هفته ماه رمضان به روز قدس یا جمعه آخر هفته سال به روز نیکوکاری اختصاص دارد که در کشورمان اجرا می‌شود. چنین مناسبت‌هایی را می‌توان توسعه داد. جمعه‌ای را به پوشیدن لباس محلی توسط شهروندان (کشور ما دارای قومیت‌های متعدد می‌باشد)، جمعه‌ای به نمایش لوازم دسته دوم خانگی، جمعه‌ای را به نمایش‌های خیابانی می‌توان اختصاص داد و جمعه آخر سال مثلا ویژه پوشیدن لباس عمو نوروز حاجی فیروز و...باشد تا ضمن احیاء فرهنگی که روز به روز در حال ازبین رفتن است، فرصت بیشتری برای تعامل بیشتر شهروندان عرضه شود.


ب: مشخص کردن نیازهای یک شهر امروزی

تهران در چشم‌اندار طرح جامع به عنوان پایتخت جهان اسلام معرفی شده است. بنابر این نقشی که برای پایتحت ایران متصور شده است مقیاس بین‌المللی و جهانی پیدا می‌کند. حال آیا می‌خواهیم در تهران فضای جمعی در مقیاس بین‌المللی داشته باشیم یا آنکه فضاهای جمعی در مقیاس شهروندان شهرمان پاسخ‌گو باشند، باید ظرفیت‌های گردهمایی نمایشگاه‌ها فستیوال‌ها، مسابقات المپیک و... در مقیاس جهانی بررسی شود. به دلیل ویژگی‌های فرهنگی و مذهبی ما نمی‌توانیم نیازهای توریست‌ها را تامین کنیم، ولی چرا کشورهای مسلمان دیگر مانند قطر، اندونزی، مالزی، ترکیه و.. قادر به برگزاری این گردهمایی‌ها هستند. شاید عدم وجود زیر ساخت‌های مناسب برای برگزاری چنین مراسمی مانع برگزاری این همایش‌ها در تهران می‌شود. شهر لندن، ریو دوژانیرو، پکن طرح جامع خود را بر اساس المپیک طراحی می‌کنند و یا کشور آفریقای جنوبی با آنکه مشکلات بهداشتی و آموزشی در آن بیداد می‌کند، سرمایه هنگفتی را برای برگزاری جام جهانی می‌پردازد و.. اگر بخواهیم فضاهای جمعی در مقیاس جهانی و بین‌المللی ایجاد کنیم که باعث جذب توریست شود، می‌بایست نیازهای آنها را شناخته و در جهت بر طرف کردن آن قدم برداریم. با توجه به شرایط فرهنگی، ما در همه جنبه‌ها نمی‌توانیم فضای جمعی را تقویت کنیم، ولی با این حال چرا تمدن ایران که با توجه به اسناد و مدارک یکی از قدیمی‌ترین تمدن‌های زنده در جهان می‌باشد-3300 سال قبل از میلاد- نمی‌تواند به درستی عرضه شود. درحالی‌که مهم‌ترین عامل توریستی ما بشمار می‌آید. باید اذعان داشت در صورت عدم ایجاد چنین فضاهای بین‌المللی، حداکثر کارکرد فضای جمعی ما در مقیاس شهروندان شهرمان خواهد بود و آیا جز این است که تداوم چنین برنامه‌هایی موجب آشنایی و تعامل هر چه بیشتر شهروندان با اعتقادات مذهبی و فرهنگی خود است؟


بستر شهر

الف: مقیاس فعالیت‌ها، تنوع فعالیت‌ها

فضای جمعی معمولا دارای یک فعالیت و نقش اصلی و تعدادی فعالیت و نقش تبعی است که موجب پایداری نقش اصلی آن می‌شود و می‌بایست فعالیت‌های مذکور بر اساس نقش فضای جمعی در ارتباط با شهر بوجود آید. بطور مثال خیابان ولیعصر در مقیاس شهر و حتی استان نقش ایفا می‌کند. بنابراین فعالیت‌ها و فضاهای شکل گرفته در آن نیز می‌بایست در جهت این نقش باشند و درصورت توجه به این محورها و کانون‌ها و تحقق نقش و مقیاس هر یک، ساختار شهر شکل خواهد گرفت. بطور مثال پارک ملت و پارک ساعی هر دو نقش پارک شهری را ایفا می‌کنند، ولی وجود فعالیت‌هایی مانند سینما، اغذیه فروشی‌های خیابان ولیعصر و یا برگزاری مراسم موسیقی و رقص آب که به نوعی فعالیت‌های تبعی و فرعی پارک ملت می‌باشند، موجب زنده‌تر و فعال‌تر شدن مجموعه پارک ملت نسبت به پارک ساعی شده است. ایجاد برخی از فضاها به دلایل مختلف در کشور ما مقدور نیست، ولی خوردن اغذیه که یکی از ملزومات زندگی بشمار می‌رود محدودیت نداشته و می‌تواند کمبود برخی فعالیت‌ها را نیز جبران کند. بعنوان مثال رستوران‌های زنجیره‌ای مختلف می‌توانند به عنوان فعالیت‌های فرعی در فضاهای شهری نقش مهمی را ایفا کنند.


ب مطلوبیت منظر و کالبد فضای شهری

انسان برای تعدیل فضای سنگین شهر نیاز به طبیعت دارد، عناصر طبیعی نظیر آب و درخت در فرهنگ ما ریشه داشته، به گونه‌ای که فضاهایی مانند پارک‌های جمشیدیه، درکه و دربند از پارک‌هایی مثل ساعی و پارک رازی که فضاهای مصنوعی زیادی دارند، برای شهروند ایرانی دلپذیرتر است. شاید فضاهایی مانند میدان سیینای ایتالیا که دارای فضای سبز و آب نیست در فرهنگ ایرانی فضای جمعی کارآمدی محسوب نشود. تأثیر وجود مبلمان شهری در فضاهای جمعی جهت حضور شهروندان امری بدیهی است، بگونه‌ای که مبلمان شهری را می‌توان یکی از عناصر اصلی فضای جمعی دانست، اما مبلمان شهری باید بگونه‌ای قرار گیرد که محور فضای جمعی نشود و یا تعاملات اجتماعی را تحت شعاع خود قرارنداده وکاهش ندهد. اخیرا با پیشرفت تکنولوژی، دولت در بعضی میدان‌ها تلویزیون‌هایی مخصوص مردم شهر قرار داده شده که شاید نمود دیگری از فضای جمعی باشد، ولی در این فضای جمعی همه چیز حول محور برنامه پخش شده می‌چرخد و فضای معماری تحت تأثیر قرار می‌گیرد. با پیشرفت تکنولوژی و استفاده از مضامین مثل دیوارها و پانل‌های دینامیک و حتی مجازی بوسیله نورپردازی، دود و استفاده از مبلمان شهری با هدف خوانایی و روانی عملکردها می‌توان فضاهای واقعی و مجازی را برای جذب و دعوت شهروندان ساخت بطوری‌که استفاده از عناصر صفحه، نقطه و خط در محور بلوار چمران شیراز فضاهای جمعی متعددی را ایجاد کرده است که این فضاها در شهر تهران بسیار اندک می‌باشد. همچنین در نهایت عناصر و مبلمان‌های شهری با شناخت تاریخ محیط می‌تواند تأثیر مثبتی در ارتقائ فضای جمعی داشته باشد. شناخت تاریخ خیابان ولیعصر، انقلاب، لاله زار و... در طراحی و نوع و شکل مبلمان‌های شهری آن تأثیر بسزایی دارد، مانند کاری که در شهر برسی فرانسه صورت گرفته و طراحی شهری فضاهای جمعی آن تحت تأثیر هویت و تاریخ آن قرار گرفته است.


نتیجه‌گیری( توصیه‌هایی برای بهبود فضاهای جمعی پایتخت)

با توجه به موضوعات مطرح شده در این بخش توصیه‌هایی جهت بهبود وضعیت کنونی فضاهای جمعی ارائه می‌شود که برخی از مهم‌ترین آنها عبارتند از:

حقوق شهروندی حاکم بر جامعه می‌بایست به سمتی سوق پیدا کند که شهروندان از زندگی در بستر شهر و فضاهای جمعی لذت ببرند و احساس کنند که به ارزش انسانی احترام گذاشته می‌شود و حس اعتماد را در شهروندان بوجود آورد.

فضاهای جمعی بر اساس پاسخ دادن به بخش وسیعی از جامعه شکل بگیرد.

تعادلی بین هزینه صرف شده و امکانات مورد استفاده درفضاهای جمعی وجود داشته باشد

توجه به پتانسیل‌ها و نقش و توانمندی شهر در مسائل اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، تاریخی،فرهنگی، جغرافیایی و. ..

مسئولان به اندازه حضور در یک فضای همگانی و زندگی مسالمت‌آمیز برای ساعاتی از روز اعتماد کنند و از گردهمایی‌های سالم در شهر واهمه‌ای نداشته باشند.

بر طرف شدن معضلات ترافیک شهر تهران

سیاست‌هایی جهت ایجاد تعادل بین هزینه و درآمد برای تامین زمان اوقات فراغت برای عموم مردم اعلان گردد.

دسترسی‌های آسان و سریع عموم مردم به فضای پیاده با درنظر گرفتن حرکت سریع و آسان معلولین، سالمندان و کودکان و. ..

حق پیشه برای افرادی که در فضاهای جمعی حضور دارند، تعیین شود تا فعالیت‌های فضاهای جمعی دستخوش تغییر نشود

تبلیغ و ترویج حضور مردم به حضور در فضاهای جمعی به خصوص از طریق رسانه‌های جمعی افزایش یابد.

در روزهای خاصی از سال برنامه‌هایی برای حضور مردم در فضای عمومی به منظور افزایش تعاملات شهروندان تدارک دیده شود.

بهره‌گیری از ظرفیت تمدن ایرانی جهت شکل گرفتن فضاهی جمعی در مقیاس بین‌المللی صورت پذیرد.

افزایش ظرفیت و اصلاح زیر ساخت شهر به منظور برگزاری گردهمایی نمایشگاه‌ها، فستیوال‌ها، مسابقات المپیک و... در مقیاس آسیایی و جهانی

بهره‌گیری از فضاهای چند منظوره که دارای یک فعالیت اصلی و تعدادی فعالیت تبعی بوده و می‌تواند موجب تنوع‌های لازم باشد.

ایجاد فضاهایی که بدون بهانه خرید و زیارت و... کشش و جاذبه داشته و فضایی برای پرسه زدن بشمار آیند.

ایجاد انگیزه در مردم برای حضور در فضا‌های مختلف، بنابراین لزوم ایجاد انگیزه‌ هایی مانند حضور موفق اتفاقی، مذهبی، انگیزه تجاری و انگیزه‌های بصری، رویداد تاریخی و. .مشخص می‌شود.

فضای سبز مناسب با درنظر گرفتن وسعت دید مورد نیاز.

امکان حضور انسان‌هایی با عقاید و طبقات مختلف بدون اینکه این تفاوت به صورت عینی دیده شود و یا فضا مخصوص افراد خاصی گردد.

ارتباط مناسب عملکردهای کلان با محیط فضای جمعی که واسط این عملکردهاست.

ایجاد عملکردهای مخصوص این فضاها مثل خانه فرهنگ و یا آمفی تئاتر روباز و. ....

توجه به تأکید بصری و امکان ایجاد حس مشترک بصری بین افراد استفاده کننده.

بازنگری در مکان‌یابی و ساخت فضاهای جمعی از مقیاس شهری تا محلی امکان بالقوه‌ای است که با توجه به خاستگاه اجتماعی– فرهنگی جامعه ایرانی می‌تواند نقش خود را در رفع دشواری‌های توسعه پایدار از حیث پایداری اجتماعی و تداوم مدنی آن بالفعل کند.

مطلوبیت فضای شهری وجود فضاهایی با منظر شهری مناسب و دارای مبلمان شهری و عناصری مانند آب و درخت و استفاده از دستاوردهای تکنولوژی روز مانند دیوارها و پانل‌های دینامیکی و حتی مجازی بوسیله نورپردازی، آبنما و...


فهرست منابع

مدنی پور، علی، "طراحی فضای شهری (نگرشی بر فرآیندی اجتماعی و مکانی)"، شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری، تابستان 1384.

توسلی، محمود، " طراحی فضاهای شهری"، مرکز مطالعات و تحقیقات معماری و شهرسازی ایران، 1376.

پارسی، حمیدرضا، "چارچوب نظری محتوای فضای شهری"، هنرهای زیبا، شماره 42.

شوای، فرانسوا، (1375)، شهرسازی از تخیل تا واقعیت، ترجمه سید محسن حبیبی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.

Castelles، Manuel، (1977)، The Urban Question، Cambridge، The MIT Press.

Choay، F، (1969)، Urbanism and Semiology: in Meaning in Architecture by charles Jencks، London، John Wiley publisher.

Colquhoun، Alqn، (1985)، ON Modern and Post-Modern، In Architecture Critism Ideology، by Joan Ockman، Princeton Architectural Press، Princeton، New jersey، USA.


تبلیغات فرهنگی

آمار و اطلاعات

نگارخانه