بررسی ارتباط میان هویت مذهبی و کالبدی شهر تهران / 3 / ع.رحیمی ف.فراهانی

بررسی معیارهای هویت مذهبی در شهر تهران

به منظور تجمیع و شاخص سازی مولفه‌های مذهبی، به گزینه‌های مختلف اجزای هویت مذهبی امتیاز داده شده است. به این ترتیب که برای پاسخ‌ها، پُرسش این که آیا در مراسم مذهبی شامل اعیاد و عزاداری‌ها شرکت می‌کنید؟ گزینه بلی مستمر، 4 امتیاز، بلی گاهی، 1 امتیاز، به ندرت 2 امتیاز و گزینه خیر 1 امتیاز داده شده است. حداکثر امتیاز این سوال در صورتی بود که تمام 448 پاسخگو گزینه بلی مستمر را انتخاب می‌کردند، که در این صورت این امتیاز به صورت 179= 4 × 448 خواهد بود. جدول زیر امتیازات بدست آمده برای هر یک از معیارهای بررسی هویت مذهبی را نشان می‌دهد.

جدول 17- بررسی امتیازهای معیارهای هویت مذهبی در شهر تهران

شرکت در مراسم مذهبی

بلی مستمر

بلی گاهی

به ندرت

خیر

جمع

نسبت امتیاز به حداکثر امتیاز

440

651

130

56

1277


حضور در اماکن مذهبی در صورت دسترسی

بلی مستمر

بلی گاهی

به ندرت

خیر

جمع

نسبت امتیاز به حداکثر امتیاز

448

627

172

41

1288


حضور در اماکن مذهبی در صورت دور بودن

زیاد

متوسط

کم


جمع

نسبت امتیاز به حداکثر امتیاز

276

454

129


859


احساس ضرورت جهت وجود اماکن مذهبی

خیلی زیاد

زیاد

متوسط

کم

جمع

نسبت امتیاز به حداکثر امتیاز

380

405

306

65

1156


بررسی متوسط امتیازهای کسب شده توسط معیارهای هویت مذهبی شهر تهران نشان می‌دهد که این میزان برابر 68/0 محاسبه شده است. هرچه این میزان به عدد یک نزدیک‌تر باشد نشان دهنده شدت هویت مذهبی است. بنابراین می‌توان نتیجه‌گیری نمود که به طور متوسط شهر تهران علیرغم این که بیش از  جمعیت خود را از متولدین سایر شهرها تشکیل داده است اما از هویت مذهبی نسبتاً بالایی برخوردار است. بررسی گزینه‌های مختلف هویت مذهبی نشان می‌دهد که حضور در اماکن مذهبی در صورت دسترسی به عنوان اثرگذارترین معیار هویت مذهبی مطرح بوده است. اگر چه این معیار اختلاف اندکی، با سایر معیارها داشته است.

به منظور شاخص‌سازی و کمی سازی هویت مذهبی از چهار پرسش شرکت در مراسم مذهبی، حضور در اماکن مذهبی در صورت دسترسی و تمایل به حضور در اماکن مذهبی در صورت دور بودن و احساس ضرورت جهت وجود اماکن مذهبی در محل استفاده شده است. به به هر یک از گزینه‌های پاسخ ارائه شده به چهار سوال فوق به گونه‌ای امتیاز داده می‌شود که امتیاز بیشتر نشان‌دهنده وضعیت هویت مذهبی نامناسب است. به عنوان مثال گزینه بلی، مستمر در شرکت در مراسم امتیاز 4 خواهد داشت. پس از کمی‌سازی پاسخ ارائه شده به هر یک از سوالات، این پاسخ‌ها با استفاده از رابطه زیر به یک متغیر نرمال استاندارد تبدیل شده است.


که در آن ، میانگین پاسخ‌های ارائه شده و  نشان دهنده انحراف معیار پاسخ‌های ارائه شده است. بنابراین برای هر یک از پرسش‌های چهارگانه و برای هر پاسخ یک متغیر نرمال استاندارد بر اساس رابطه بالا استخراج شده است. سپس شاخص وضعیت هویت مذهبی با استفاده از رابطه زیر استخراج شده است.


که در آن  شاخص وضعیت مذهبی است که مقدار بیشتر آن نشان‌دهنده وضعیت مذهبی بد است. متوسط شاخص وضعیت مذهبی محاسبه شده برای منطقه دو برابر 37/0، و انحراف معیار 302/0 می‌باشد در منطقه 5، متوسط شاخص وضعیت مذهبی برابر 18/0 و انحراف معیار 81/0 می‌باشد. در منطقه 11، متوسط شاخص وضعیت مذهبی برابر 36/0 و انحراف معیار 28/0 می‌باشد و  در منطقه 22 متوسط شاخص وضعیت مذهبی برابر 57/0 و انحراف معیار 5762/0 می‌باشد.

و برای بررسی شاخص مذهبی در شهر تهران هم مانند بالا عمل کرده که بررسی‌های بدست آمده به صورت زیر است.متوسط شاخت وضعیت مذهبی 25/0 و انحراف معیار آن برابر 17/0 می‌باشد.

بررسی رابطه هویت مذهبی و هویت کالبدی

به منظور بررسی این فرضیه بعد از بدست آوردن شاخص هویت مذهبی، شاخص موقعیت قرارگیری و شاخص وضعیت فیزیکی و وضعیت همبستگی میان آن‌ها بررسی می شود.

انتظار می‌رود با بهتر شدن موقعیت قرارگیری ساختمان‌ها، وضعیت فیزیکی آن‌ها نیز بهتر و هویت مذهبی کمتر شود.

در منطقه دو مطابق انتظار، با بهتر شدن موقعیت قرارگیری (دسترسی به مراکز فرهنگی و اداری) خصوصیات فیزیکی بنا (نمای ساختمان) نیز بهتر بهتر شده است.

و همان طور که انتظار می‌رفت با مدرن شدن نمای ساختمان هویت مذهبی در این منطقه کم رنگ شده است. همچنین بین « وضعیت فیزیکی ساختمان» و « نمای ساختمان» رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.

جدول 18- همبستگی خطی میان خصوصیات فیزیکی بنا و موقعیت قرارگیری و هویت مذهبی در منطقه 2

وضعیت فیزیکی

نمای ساختمان

نظافت و فضای سبز

دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی

هویت مذهبی






1

هویت مذهبی




1

0.068

دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی



1

0.1-

0.013

نظافت و فضای سبز


1

0.101-

**0.275

*0.168-

نمای ساختمان

1

*0.168

0.009

0.063

0.97-

وضعیت فیزیکی

** در سطح 99% معنی دار است.

* در سطح 95% معنی دار است.

روابط موجود در منطقه پنج از این قرار است که بین نمای ساختمان و وضعیت نظافت و فضای سبز محوطه ساختمان رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد. که این دقیقاً مطابق انتظار است، زیرا هرچه به طرف بالا شهر حرکت می‌کنیم انتظار می‌رود که نمای ساختمان و وضعیت نظافت و فضای سبز محل بهتر شود. بین « نمای ساختمان» و « وضعیت فیزیکی ساختمان‌» رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.

جدول 19- همبستگی خطی میان خصوصیات فیزیکی بنا و موقعیت قرارگیری و هویت مذهبی در منطقه 5

وضعیت فیزیکی

نمای ساختمان

نظافت و فضای سبز

دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی

هویت مذهبی






1

هویت مذهبی




1

0.069-

دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی



1

0.01-

0.107

نظافت و فضای سبز


1

*0.209

0.055

0.021

نمای ساختمان

1

**0.427

0.016-

0.024

0.051

وضعیت فیزیکی

** در سطح 99% معنی دار است.

* در سطح 95% معنی دار است.


تنها رابطه معنی دار در منطقه یازده، رابطه بین « نمای ساختمان» و « نظافت و فضای سبز محله» است که این رابطه مثبت است.

جدول 20- همبستگی خطی میان خصوصیات فیزیکی بنا و موقعیت قرارگیری و هویت مذهبی در منطقه 11

وضعیت فیزیکی

نمای ساختمان

نظافت و فضای سبز

دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی

هویت مذهبی






1

هویت مذهبی




1

0.019

دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی



1

0.302

0.053-

نظافت و فضای سبز


1

0.067*

0.04

0.41-

نمای ساختمان

1

0.044

0.011-

0.019-

0.17

وضعیت فیزیکی

** در سطح 99% معنی دار است.

* در سطح 95% معنی دار است.

در منطقه بیست و دو، بین « هویت مذهبی» با « دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی» و « نمای ساختمان» رابطه معنی دار و مثبتی برقرار است. همچنین بین « دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی» با « نمای ساختمان» و « وضعیت فیزیکی ساختمان» رابطه معنی دار و مثبتی وجود دارد.

جدول 21- همبستگی خطی میان خصوصیات فیزیکی بنا و موقعیت قرارگیری و هویت مذهبی در منطقه 22

وضعیت فیزیکی

نمای ساختمان

نظافت و فضای سبز

دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی

هویت مذهبی






1

هویت مذهبی




1

**0.430

دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی



1

0.165

0.039-

نظافت و فضای سبز


1

0.039-

**0.430

**1

نمای ساختمان

1

0.116

0.065

*0.327

0.116

وضعیت فیزیکی

** در سطح 99% معنی دار است.

* در سطح 95% معنی دار است.

در کل شهر تهران بین « دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی» و « هویت مذهبی» رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد. همچنین بین « نمای ساختمان» و «وضعیت فیزیکی ساختمان» رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.

جدول 22- همبستگی خطی میان خصوصیات فیزیکی بنا و موقعیت قرارگیری و هویت مذهبی در سطح شهر تهران

وضعیت فیزیکی

نمای ساختمان

نظافت و فضای سبز

دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی

هویت مذهبی






1

هویت مذهبی




1

**0.160

دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی



1

0.091

0.06

نظافت و فضای سبز


1

92

0.01

0.052-

نمای ساختمان

1

**0.253

0.041

0.067

0.019

وضعیت فیزیکی

** در سطح 99% معنی دار است.

* در سطح 95% معنی دار است.

جمعبندی و پیشنهادات

در مورد سن ساکنان مناطق منتخب شهر تهران، 87% پاسخ دهندگان در منطقه 22 کمتر از 38 سال سن داشته‌اند. در حالی که در منطقه 5 تنها 63% پاسخ‌دهندگان کمتر از 38 سال سن داشته‌اند. برای شهر تهران نیز 5/68% از پاسخ‌دهندگان کمتر از 38 سال سن داشته‌اند.

همچنین بررسی نشان داده است که 7/87% از پاسخ‌دهندگان در منطقه 11 تحصیلات فوق دیپلم و پائین‌تر داشته‌اند. به عبارتی دیگر در بین مناطق منتخب ساکنان منطقه 11 کمترین میزان تحصیلات را داشته اند. این در حالی است که منطقه 22 با دارا بودن  3/16% افراد  با تحصیلات فوق لیسانس و بالاتر، در مقایسه با سایر مناطق منتخب، ساکنین با تحصیلات بالاتر را در خود جای داده‌اند. در مجموع 8/9% ساکنین شهر تهران تحصیلات فوق لیسانس و بالاتر اشته‌اند.

بررسی وضعیت محل تولد نیز نشان می‌دهد که در میان مناطق منتخب مناطق پنج .و یازده با 63% بیشترین متولد شهر تهران را در خود جای داده‌اند. در حالی که منطقه 22 با 59% کمترین میزان متولد شهر تهران را داشته است. به طور متوسط در شهر تهران 37% پاسخ دهندگان علیرغم سکونت در شهر تهران متولد این شهر نبوده‌اند. یکی از اشکال هویت که تاثیر بسیاری بر رفتار و نگرش افراد داشته و همچنین سایر اشکال هویت را متاثر می‌سازد، هویت مذهبی ساکنین یک منطقه است. بررسی نشان داده که 7/17% ساکنین منطقه 2، اصلاً در مراسمات مذهبی شرکت نمی‌کنند. این در حالی است که 33% ساکنین منطقه 5 و 35% ساکنین منطقه 22 به طور مستمر در مراسم مذهبی شرکت دارند. این در حالی است که به طور متوسط در شهر تهران 73% از پاسخ دهندگان به طور مستمر یا گهگاهی در مراسمات مذهبی شرکت می‌کنند.

در خصوص حضور در اماکن مذهبی در صورت دسترسی تنها 17% از ساکنان منطقه 2 به طور مستمر در این اماکن حضور می‌یابند. این در حالی است که 32% ساکنان منطقه پنج و 22 به طور مستمر در این اماکن حضور می‌یایند. به طور متوسط در شهر تهران، 71% ساکنین در صورت دسترسی به اماکن مذهبی به صورت مستمر یا گهگاهی در اماکن مذهبی حضور می‌یابند.

به منظور سنجش میزان تمایل و علاقمندی افراد به حضور در اماکن مذهبی در صورت دور بودن از آن ها پرسیده شد که چه میزان نسبت به حضور در اماکن مذهبی در صورت دور بودن تمایل دارند، بررسی‌ها نشان می‌دهد که 36% ساکنان منطقه 11 و 22% ساکنان منطقه 22 تمایل زیادی جهت حضور در اماکن مذهبی حتی در صورت دور بودن از این اماکن دارند. این در حالی است که ساکنان منطقه 2 با 4/35% کمترین میزان تمایل را نسبت به حضور در اماکن مذهبی اظهار کرده‌اند. به طور متوسط در شهر تهران 4/71% از ساکنان تمایل متوسط و زیاد جهت حضور در اماکن مذهبی حتی در صورت دور بودن را ابراز کرده‌اند.

در میان مناطق منتخب ساکنان منطقه 2 با 7/17% احساس ضرورت کمی جهت وجود اماکن مذهبی احساس می‌کنند. این در حالی است که ساکنان منطقه 11 بیشترین احساس ضرورت نسبت به وجود اماکن مذهبی را دارند. بررسی‌ها نشان داده است که در مجموع 1/86% پاسخ دهندگان در شهر تهران نسبت به وجود اماکن مذهبی در شهر احساس ضرورت متوسط و بالاتر داشته‌اند.

بررسی وضعیت هویت مذهبی روی‌هم رفته نشان می‌دهد که منطقه 2 دارای میزان هویت مذهبی کمتری و مناطق 22 و یازده دارای هویت مذهبی بیشتری در میان مناطق منتخب داشته‌اند.

در منطقه دو  با بهتر شدن موقعیت قرارگیری (دسترسی به مراکز فرهنگی و اداری) خصوصیات فیزیکی بنا نیز بهتر بهتر شده است. و همان طور که انتظار می‌رفت با مدرن شدن نمای ساختمان، هویت مذهبی در این منطقه کم رنگ شده است. همچنین بین « وضعیت فیزیکی ساختمان» و « نمای ساختمان» رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.

در منطقه پنج بین نمای ساختمان و وضعیت نظافت و فضای سبز محوطه ساختمان رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد. همچنین بین « نمای ساختمان» و « وضعیت فیزیکی ساختمان‌» رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد. اما میان هویت مذهبی در این منطقه و خصوصیات فیزیکی و یا موقعیت قرار گیری آن رابطه معنی‌داری تائید نشده است.

براساس بررسی‌های به عمل آمده وجود رابطه میان هویت مذهبی و خصوصیات فیزیکی و یا موقعیت قرارگیری آن در منطقه 11، رابطه معنی‌داری تائید نشده است.

در منطقه بیست و دو، بین « هویت مذهبی» با « دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی» و « نمای ساختمان» رابطه معنی دار و مثبتی برقرار است. همچنین بین « دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی» با « نمای ساختمان» و « وضعیت فیزیکی ساختمان» رابطه معنی دار و مثبتی وجود دارد.

در شهر تهران نیز وجود رابطه مثبت و معنی داری میان متغیرهای « دسترسی به مراکز اداری و فرهنگی» و « هویت مذهبی» تائید شده است. همچنین بین « نمای ساختمان» و «وضعیت فیزیکی ساختمان» رابطه مثبت و معنی داری وجود داشته است.

اگر چه منطقه یازده دارای هویت مذهبی قوی تری در مقایسه با سایر مناطق منتخب بوده است ،اما با توجه به چالشهای پیش روی ساکنان این منطفه نظیر بالا بودن عمر ساختمان ها ،کم بودن مقاومت بنا ،کم بودن فضای سبز وکمترین رضایت از نظافت محله ،دسترسی کم به مراکز فرهنگی این منطقه دچار نوعی آنارشیست در خصوص وضعیت فیزیکی بنا و موقعیت قرارگیری شده است .بررسی ها نشان می دهد ساکنان منطقه یازده بیشترین مراکز مذهبی را در اختیار داشته ،اما با توجه به غلبه هویت مذهبی در این منطقه همچنان احساس ضرورت زیادی نسبت به این امکن دارند.وجود این مراکز و معماری حاکم بر آنها سبب شده است تا نماهای مدرن مفهوم چندانی برای ساکنان پیدا نکنند. از این رو پیشنهاد می شود:

1. اگرچه معماران جهت بروز هویت فرهنگی از طریق معماری راهکارهای مختلفی دارند، اما وجود وحدت نظر و رویه جهت ارتقاء هویت کالبدی شهرها بایستی مورد توجه قرار گیرد.

2. اگرچه معماری در پاسخ به تغییرات تکنولوژی و فرهنگی در حال دگرگونی است. اما می‌توان این تحولات را به شکلی مدیریت کرد که خرده‌ فرهنگ‌ها حفظ و سنت‌ها نیز تقویت گردند. وجود وحدت در عین کثرت یکی از ابزارهایی است که جاذبه‌های بسیاری برای معماری بومی به همراه خواهد داشت.

3. هویت دینی به سبب ماهیت و محتوای آن، نقش تعیین کننده در زندگی جوانان داراست و اشکال مختلف زندگی آنان را متاثر می‌سازد. بنابراین پیشنهاد می‌شود تا این شکل از هویت و راهکارهای تقویت آن در سیاستگذاری‌ها لحاظ شود.

4. با توجه به اینکه 76% مردم تهران دارای هویت مذهبی بالا بوده اند و از سویی دیگر دسترسی به مراکز مذهبی و فرهنگی تاثیر مثبت بر این هویت داشته است، می توان انتظار داشت که این نیاز همچنان ادامه دارد و این خلاء سبب شده است تا رابطه‌ی مثبت و معنی دار  شکل گیرد. بنابراین پیشنهاد می‌شود که دسترسی به اماکن فرهنگی مذهبی البته با حفظ هویت های فرهنگی و مذهبی موجود در هر منطقه، گسترش یابد. همچنین ایجاد مراکز فرهنگی و مذهبی ضمن بهبود دسترسی، سبب تاثیرگذاری بر هویت مذهبی شده و اثرات مثبت بر آن خواهد داشت. و مورد تکمیلی آن که خصوصیات فیزیکی بنا به گونه ای بایستی پیش بینی و طراحی شود که در تقویت هویت فرهنگی و مذهبی تاثیر به سزایی داشته باشد.


منابع و مآخذ:

1. بمانیان، محمد رضا و پورجعفر،محمدرضا و احمدی،فریال و صادقی،علی رضا  (1389). بازخوانی هویت معنوی و انگاره های قدسی در معماری مساجد شیعی. نشریه: فلسفه، کلام و عرفان ( شیعه شناسی ) شماره 30 صص 37-70.

2. پاکزاد، جهانشاه و عبدالرضا همایون (1383). زیبایی شناسی در معماری. نوشته یورگ گروتر. انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

3. تقی زاده، کتایون (1387) . طراحی عملکردی در مهندسی سازه و تاثیر آن بر طراحی معماری . نشریه هنرهای زیبا. شماره 34. صص 59-69.

4. جوانی، حجت اله (1384). هویت دینی یا هویت‌های دینی. نشریه اسلام پژوهی. شماره 1. صص 135-154.

5. حاجیانی، ابراهیم،(1379). تحلیل جامعه شناختی هویت ملی در ایران و طرح چند فرضیه، فصلنامه مطالعه ملی سال دوم، شماره 5، صص193 – 228.

6. حجت، عیسی (1384). هویت انسان ساز انسان هویت پرداز. نشریه هنرهای زیبا.  شماره 24.

7. سفیری، خدیجه و معصومه غفوری (1388). بررسی هویت دینی و ملی جوانان شهر تهران با تاکید بر تاثیر خانواده. نشریه پژوهش جوانان، فرهنگ و جامعه. شماره2 . صص 1-27.

8. قطبی، علی اکبر (1386). مفهوم هویت و معماری امروز ایران. نشریه آینه خیال. شماره 10. صص 78-83.

9.  کلانتری، عبدالحسین و جلیل عزیزی، سید سعید زاهد زاهدانی (1388). هویت دینی و جوانان (نمونه آماری، جوانان شهر شیراز). نشریه تحقیقات فرهنگی ایران. شماره 2.

10. Abel, chris(2000) architecture and identity : responses to cultural and technological change. Architecture press. 270 pages.


تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

  • مطالعه، بررسی و تهیه ضوابط و دستورالعمل های اجرایی کاربرد رنگ در منظر شهری با توجه به نیاز شهرداری به تحقیقات در حوزه رنگ ‌آمیزی شهری، پروژه مطالعاتی تدوین دستورالعمل‌های اجرایی کاربرد رنگ در منظر…
معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

آمار و اطلاعات

نگارخانه