حرکتی برای شهری شهروند مدار

میدان‌ها مهمترین فضاهای مکث شهری که فراموش شده‌اند

اگر شهر را مانند یک موجود زنده فرض کنیم برای ادامه زندگی به سرزندگی و نشاط نیازمند است. نقش فضاهای شهری یا به عبارتی فضایی که در آن تعاملات اجتماعی شهروندان شکل می‌گیرد و فرهنگ جامعه در بستر آن ارتقا می‌یابد، در کشور ما روز به روز در حال افول است .شرایط حاکم بر شهرهای امروزی شیوه زندگی جدیدی را القا می‌کند که در آن پیاده‌روی و حضور در شهر به منظور انجام اهداف مختلف نادیده گرفته می‌شود به عنوان نمونه خرید کردن و حتی تماشای مغازه‌ها در یک فضای پیاده یکی از فعالیت‌های جذاب و پرطرفدار شهری به شمار می‌آید به گونه ای که یکی از انواع فضاهای پویا و سرزنده در جهان، مرکز خرید پیاده است که متأسفانه جایگاه چنین فضاهایی در شهرهای ما به درستی تعریف نشده‌است؛ هم چنین سلطه بی‌قید و شرط خودروهای شخصی بر شهر و به تبع آن تداخل حرکت سواره و پیاده از سرزندگی می‌کاهد؛ به علاوه نقش فضاهای شهری به عنوان یکی از ارکان مهم سلامت روحی و جسمی شهروندان، بسیار کمرنگ شده ‌است. از سوی دیگر در کشور ما فستیوال، کارناوال و آن چه به مفهوم جشن‌های خیابانی در جهان مطرح است، جایگاهی ندارد وآیین‌ها و جشن‌های باستانی به جای مانده، حرمت و کیفیت پیشین خود را از دست داده‌اند. در حالی که خیابان یا فضای عمومی می‌تواند محل برگزاری و احیای این سنت‌ها باشد
لازمه سرزندگی فضاهای شهری حضور مردم در شهر است؛ اما امروزه به دلایل گوناگون به خیابان و فضاهای جمعی اطراف آن به عنوان یک فضا برای گذران اوقات فراغت توجه نمی‌شود و صرف مدت زمان زیاد در خیابان و فضاهای شهری، مذموم تلقی می‌گردد یا فضاهای عمومی ظرفیت پاسخ‌گویی به نیازهای شهروندان را ندارد؛ این در حالی است که اگر خیابان و فضاهای شهری فضایی امن و مطلوب را فراهم سازد، فعالیت‌ها و تفریحات سالم و زندگی پر نشاط شهری به گونه‌ای سازمان یافته و مطابق با ارزش‌های جامعه در آن جریان می‌یابد و حضور فعال مردم باعث سرزندگی و پویایی آن می‌شود. با شناسایی و تقویت عوامل موثر بر سرزندگی فضاهای شهر و ایجاد فضاهای شهری کوچک سرزنده می‌توان شهر را احیا و سرزنده نمود.
فضای مکث شهری در شهرسازی ایرانی اسلامی
امروزه فراموش شده‌است که حرکت، تنها نیاز و انتظار انسان از فضای میان ساختمان‌ها نیست، بلکه این حرکت توأم با ایست، انتظار و سکون است که از رفتار انسان عادی انتظار می‌رود. مبدأ، محل سکونت و مقصد، محل کار شده است و این خود عارضۀ اجتماعی است. از سوی دیگر هنوز نام میدان‌هایی چون بهارستان، توپخانه و حسن‌آباد در ذهن تهرانی‌ها جایگاه خاصی دارد و خاطرات بسیاری را زنده می‌کند؛ ولی متأسفانه با دخل و تصرف آنها به هر دلیلی که باشد، در نسل‌های آینده به کلی از بین خواهد رفت و هیچ اثری از خود به جای نخواهد گذاشت؛ به همین دلیل می‌توان نگران بود که به مرور حرکت در شهر می‌میرد.
در بسیاری از شهرهای ایران فضاهای مکث شهری، به عنوان نقطه عطف هر محله مطرح بوده‌است، چنانچه در بافت‌های تاریخی شهرهای قدیم ایران جداره‌های میادین با توجه به عملکردهای موقت و دائمی که در آن صورت می‌گرفته، طراحی می‌شده و تقسیمات کالبدی آن گویای توجه طراحان به حضور مردم است.
فضای شکل گیری خاطره
فضای مکث محل شکل‌گیری خاطره است، فضایی که با حضور آدمیان در آن زندگی شهری جاری شده و خاطره پدید می‌آید:" فضای شهری بستری است که حیات مدنی در آن جریان می‌یابد؛ واقعه‌ها و حادثه‌ها رخ می‌دهند، واقعه‌ها و حادثه‌هایی که حیات مدنی را به حیات واقعه‌ای تبدیل کرده سبب می‌گردند تا خاطره شکل گیرد و ذهن محل انباشت خاطره گردد. خاطره هیچگاه بی‌واقعه در خیال نقش نمی‌بندد. آن چه در ذهن و آن زمان یا حادثه پایان می‌پذیرد و روزها و سالها از آن می‌گذرد، آن چه در ذهن باقی می‌ماند، فضایی است که واقعه یا حادثه درآن رخ داده است، فضایی خالی از ماده ولی مملو از صورت، بنابراین فضا، شکل‌دهنده خاطره است.
گاهی اجرای یک مراسم آیینی عامل شکل‌گیری خاطره در خیال است( همچون عزاداری و نخل‌گردانی در مقابل تکیه امیر چخماق)، گاهی حضور شادمانه مردم در یک جشن ملی برای پیروزی( مثل حضور مردم در خیابان‌ها پس از برد تیم ملی فوتبال ایران مقابل تیم ملی فوتبال استرالیا در سال 76 یا راه یافتن به جام جهانی در سال 92).
فضای مکث می‌تواند به عنوان پاتوق باعث ایجاد حس مکان در شهروندان شود. در پاتوق نوعی حس مکان شکل می‌گیرد و این به علت نقش بستن خاطره در ذهن و دلبستگی به مکان است. در این قسمت به دو موضوع مرتبط با شکل‌گیری خاطره یعنی پاتوق و حس مکان پرداخته می‌شود.
فضای تعامل و گفتگو
از ویژگی‌های مهم جامعه مدنی، وجود گفتمان (دیالوگ یا گفتگو) است. هدف گفتمان رسیدن به اجتماع از طریق قانع شدن طرفین گفتگو و رسیدن به توافق است و شرط لازم جریان یافتن گفتمان وجود قراردادهای اجتماعی و حاکمیت قانون است اما باید بدانیم که گفت‌وگو با سخن گفتن تفاوت دارد، محصول یک گفتگوی پر ثمر که به منزله ملاقات دو روح، برخورد دو اندیشه و دیوار دو جان است تنها مبادله اطلاعات نیست بلکه نتیجه آن تغییر در واقعیت موجود و خلق واقعیت‌های نو، ارتقای مخاطبین به ترازهای معرفتی جدید و پدید آمدن منظرهای تازه برای سیر در عرصه‌های نظر و عمل است. توجه گسترده به گفتگو به مثابه یک روش یا ابزار که می‌تواند در اندیشه و عمل مخاطبان تاثیر بگذارد." (حبیبی، 1379: 29)
اگرچه فضای مکث، فضای تعامل و گفتگو است اما باید درباره چیستی "گفتگو"، احساس نیاز به آن و فضای گفتگو تأمل کرد. گفتگو، با سخن گفتن، سخنرانی، مباحثه یا مناظره متفاوت است. گفتگو فراتر از تبادل اطلاعات و برخورد چهره به چهره یا رد و بدل اخبار روزمره است." در فضای گفتگو آگاهی به ظهور می‌رسد و فضای عمومی همچون فضای مکث می‌تواند فضای گفتگو و آگاهی باشد. فضای گفتگو یکی از لوازم تحقق گفتگو میان شهروندان است. اما به راستی گفت و گو چگونه در شهر و فضای شهری تحقق می‌یابد؟
در شهر بزرگی همچون تهران بسیار مشکل است نظم دیکته شده‌ای را حاکم کرد، ولی اگر در هسته‌های کوچک شهری در سطح محلات متمرکز شویم میسرتر بوده و هویت بخشی در محلات و حرکت افقی و از پایین کارآمدتر و نتیجه بخش‌تر خواهد بود. این امر با ایجاد گفتگو و تعامل اجتماعی بین شهروندان صورت پذیر است. این گفت‌وگو مستلزم ایجاد فضای گفت‌وگو است و فضای گفتگو می‌تواند پیاده رو مناسب، پارک، فرهنگسرا، سایت‌های اینترنتی ارتباط محلی مستقر در مراکز فرهنگی، پارک‌های علمی_آموزشی، کتابخانه، نمایشگاه و سالن‌های کنسرت، تئاتر، موسیقی، کافه‌های اینترنتی، فضای مذهبی مسجد، تکیه، حسینیه، سقاخانه، جشنواره، مراسم مذهبی، تعزیه، کارناوال، سمینار، مجله یا رسانه‌های خبری باشد.
فضاهای گفت‌وگو ایجاد کننده کثرت‌گرایی شهروندی است وکثرت‌گرایی شهروندی یعنی فضایی که اخلاق مدنی بتواند شکل بگیرد و روابط بین شهروندان به صورت مسوولانه مطرح شود. فضای مکث به عنوان هسته‌های کوچکی در سطح شهر می‌تواند گامی موثر در تکمیل حلقه "گفتگو" باشد و در این میان میدان به عنوان یکی از مهمترین این فضاهای مکث به شمار می‌روند که باید در مورد بهبود فضای کالبدی آن فعالیت‌های بیشتری صورت گیرد.

تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

آمار و اطلاعات

نگارخانه