نورپردازی ساختمان‌های شهر مبصر می‌خواهد

الهام سوری

نماهای ساختمانها در هر شهر یکی از اجزای تشکیل‌دهنده منظر شهری هستند که نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری تصویر ذهنی شهروندان و گردشگران از هر مکان شهری دارند. شرایط زندگی حاضر حکم می‌کند که استفاده تعاملی و تفرجی از فضاهای شهری به طور عمده در شب هنگام رخ دهد؛ در نتیجه منظر شبانه شهرها نیز نقش مهمی در شکل گیری عواطف، احساسات و رفتار مردم دارد.

منظر شبانه شهرها در واقع متشکل از انواع نورپردازی فضاها و مکان‌هایی است که به صورت موردی نورپردازی شده اما در نهایت باید روایتگر هویت، شخصیت و ارزش‌های آن و همچنین روحیه حاکم بر کل شهر باشد؛ به عبارت دیگر می‌توان گفت، تمامی نورپردازی‌های موردی باید در راستای ایجاد یک کلیت هماهنگ نقش بازی کنند.

چند سالی است که با ورود تکنولوژی‌های جدید به صنعت نورپردازی، موضوع نورپردازی نمای ساختمان‌های مسکونی و مسکونی_اداری در کنار نورپردازی سایر بناها و فضاهای شهری رایج شده‌است. فقدان هرگونه طرح و ضابطه‌ای در راستای هماهنگ‌کردن نورپردازی این ساختمان‌ها با نورپردازی کل شهر، موجب شده که امروزه هر بنا صرفا بر اساس نظر مالک یا در بهترین حالت طراح آن بدون توجه به سایر مسائل، صرفا با هدف تجاری، نورپردازی شده و تمامی عوامل سعی در هر چه شاخص‌ترکردن آن به کمک نورپردازی دارند.

تاثیرات مخرب این شیوه عمل تا جایی پیش رفته که به دلیل نورپردازی نادرست و کاربرد بدون فکر نورهای رنگی در یک نمای مسکونی، امکان تشخیص آن از یک ساختمان تجاری یا تفریحی از بین رفته‌است. در برخی موارد که تعداد آنها هم کم نیست، نورپردازی نمای مسکونی می‌توانیم به جرات بگوییم یادآور فضایی تفریحی مانند شهربازی است! در نتیجه، ماحصل این شیوه رایج نورپردازی بناهای مسکونی بر منظر شهری، چیزی جز اغتشاش بصری و تضییع شخصیت مکان در ذهن افراد نیست.

هرچند تاکنون پژوهش خاص و قابل ذکری در ارتباط با دلایل وجودی چنین رویه‌ای در تهران انجام نشده، اما می‌توان مهم‌ترین دلایل تبدیل شدن نورپردازی نمای بناهای مسکونی به عاملی در راستای اغتشاش بصری منظر شبانه را در موارد زیر برشمرد:

  • ضعف تئوریک در زمینه نورپردازی نما و به خصوص نمای بناهای مسکونی
  • عدم کنترل طرح نورپردازی هنگام کنترل نقشه و صدور پایان کار ساختمان توسط شهرداری
  • نبود مرجع کنترل‌کننده منظر شهری
  • هنرنمایی ناشیانه برخی طراحان
  • اعمال سلیقه مالک یا کارفرما در طراحی و اجرای طرح نورپردازی
  • شیوع روحیه تجم لگرایی و خودنمایی در میان طراحان و کارفرمایان حاکمیت فرهنگ بساز بفروشی و تبلیغات در راستای آن غلبه منافع فردی بر منافع جمعی در کشور
  • استفاده از تاسیسات و تجهیزات نامرغوب در نورپردازی نما
  • تبدیل شدن موضوع نورپردازی به ابزاری برای فروش چراغ بیشتر

مجموعه این عوامل نه تنها موجب اغتشاش و اختلال در منظر شبانه شهرها شده که آلودگی نوری ناشی از شیوه‌های نادرست نورپردازی و همچنین استفاده از تجهیزات نامناسب نورپردازی، تاثیرات بسیار مخربی بر محیط‌زیست اعم از جانوران، گیاهان و حتی افرادی دارد که در ساختمان‌های پیرامون زندگی می‌کنند.

نورپردازی نما به عنوان روشی برای ارتقای ایمنی و امنیت یکی از ابتدایی‌ترین و در عین حال ضروری‌ترین وظایفی که نورپردازی نمای ساختمان‌های مسکونی به عهده داشته، تامین ایمنی و امنیت ساکنان بوده‌است. از گذشته تا به امروز یکی از عمده‌ترین کاربردهای نور در نما، روشن‌کردن ورودی ساختمان و مسیرهای مجاور آن به کمک چراغ‌های محدودی بود که عمدتا بر بدنه بنا یا روی دیوار حیاط نصب می‌شد.

در واقع این نوع از کاربرد نور با روشن‌کردن ورودی‌ها در شب به نوعی موجب تسهیل در کنترل ورود و خروج افراد می‌شد یا حداقل به افراد این حس را القا می‌کرد که ورود و خروجشان کنترل می‌شود. نور ناشی از این شیوه غالبا تا حدی کنترل شده‌بود و کمتر همسایه‌ای از مزاحمت این نور در محل خوابش شکایتی داشت.

نورپردازی نما به عنوان عنصری در خدمت معماری بنا بحث نور در معماری تا سال‌های زیادی محدود به نور روز بود. این موضوع موجب برانگیختن اعتراضاتی شد با این ادله که تمامی خلاقیت و هنر معمار با تاریکی هوا محو می‌شود و نپرداختن به نور مصنوعی در معماری را یکی از نقاط ضعف آن برشمردند.

کاربرد نور در نما در این رویکرد که تا به امروز نیز ادامه یافته، رفته رفته صورتی نمادین به خود گرفت و به محملی برای هنرنمایی اغراق آمیز طراحان تبدیل شد. هر معمار سعی داشت شخصیت خود را در طراحی نما و نورپردازی آن بگنجاند.

نورپردازی نما به عنوان ابزاری در خدمت بازاریابی با رواج ایده‌های بازاریابی و اهمیت یافتن تبلیغات در آن، رفته رفته، نور نیز کارکردی تبلیغاتی یافت. توسعه شهری و ساخت و سازهای بی‌رویه در کلانشهر تهران، مالکان و سرمایه‌گذاران نسبتا توانمند به لحاظ مالی در حوزه مسکن را بر آن داشت تا در راستای ترغیب متقاضیان به خرید - در کنار سایر ابزارهای تبلیغات - به نورپردازی بناهای مسکونی و مسکونی اداری روی آورند.

استفاده از نور با شدت زیاد و خیره‌کننده، کاربرد رنگهای متنوع، استفاده از شیوه‌های مختلف نورپردازی و ... در نهایت موجب شد این ساختمان‌ها با شکلی سانتی مانتا لگونه در منظر شبانه شهرها ظهور کنند تا نه تنها نمایانگر هنر و خلاقیت معمار و استطاعت مالی سرمایه‌گذار یا مالک باشند، بلکه چشمان متقاضیان و خریداران را نیز خیره کنند.

مهمتر آنکه، کاربرد و جانمایی تجهیزات نورپردازی در این شیوه از آنجا که بیشتر هدف تبلیغاتی و تجملاتی دارد تا کارکردی، غالبا به گونه‌ای است که پس از مدتی از زمان تحقق اهداف سرمایه‌گذار، چنانچه دچار خرابی یا نقص فنی شوند که اغلب هم می‌شوند تا مدت‌های زیادی به دلیل دور از دسترس بودن به همان صورت معیوب باقی مانده و اغتشاش ناشی از آن تا زمانی نامعلوم چشم رهگذران را می‌آزارد.

خیرگی، آلودگی نوری و مزاحمت برای همسایه‌ها در ساعات استراحت شبانه از دیگر مضرات این شیوه نورپردازی است که روز به روز با افزایش تعداد بناهایی که با این هدف نورپردازی می‌شوند، بر شدت آنها افزوده می‌شود.

نورپردازی نما به عنوان جزئی از یک کل

سه رویکرد پیش گفته نسبت به نورپردازی نما حتی اگر به بهترین شکل تحقق یابند، باز هم نمایانگر بنایی هستند که فارغ از محیط پیرامونش طراحی شده، اما واقعیت آن است که ما در شهر و فضاهای شهری با یک نما روبه‌رو نیستیم و هر ساختمان جزئی است از یک کل بزرگتر به نام فضای شهری و شهر. متعالی‌ترین رویکرد در نورپردازی ساختمان‌های مسکونی آن است که نورپردازی نما ضمن آنکه پاسخگوی توقعات موضوعی طراحی نمای مسکونی یعنی آرامش، ایمنی و امنیت، خودمانی و دنج بودن باشد، به عنوان بخشی از منظر شبانه شهر، امکان بروز بناها و فضاهایی که بخشی از هویت و شخصیت شهر در شب را می‌سازند، سلب نکند.

به عبارت دیگر، ایجاد تعادل میان اهداف فردی در نورپردازی و اهداف جمعی یکی از مهم‌ترین وظایف طراحان نورپرداز و معماران است که تا تحقق آن هنوز راه درازی در پیش است.

بدیهی است در جامعه ما که موضوع نورپردازی به ابزاری تجملاتی تبدیل شده، برای نیل به چنین هدفی نیاز به پژوهش‌های بنیادی و کاربردی در زمینه تدوین ضوابط و مقرراتی است که ما را از این چالش موجود به حل معضل نزدیکتر کند؛ البته، تدوین ضوابط بدون در نظر گرفتن جایگاه قانونی آن نتیجه لازم را نخواهد داشت، بنابراین تصویب این ضوابط در مراجع ذیربط مانند کمیته سیما و منظر وزارت راه و شهرسازی، شورای شهر و ... موجب افزایش تحقق‌پذیری آن خواهد شد. همچنین، آموزش طراحان در زمینه توجه به ابعاد کیفی تصمیماتشان در محیط پیرامون هر اثر معماری از دیگر الزامات تحقق کیفیت مطلوب در منظر شهری است.

تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

  • «هنرخیابانی»،street art نویسنده: جونز استال مترجم: سامان هزارخانی بسیاری گرافیتی را زادگاه هنر شهری می دانند. گرافیتی ها اگرچه معترضان به وضع موجود بودند اما توانستند برای شهر های امروزی هنر خیابانی را به یادگار…
معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

آمار و اطلاعات

نگارخانه