پوستر همایش "شهر، منظر، خاطره"
«شهر، منظر، خاطره» عنوان نشست تخصصي بود كه از سوي سازمان زيباسازي شهر تهران براي پاسخگويي به این سوال که خاطره ها چه نقشی در هویت ما دارند و چه رابطه ای بین آن و منظره شهر وجود دارد؟ با حضور صاحب نظران و كارشناسان معماري منظر در باغ تاريخي فردوس برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی سازمان زیباسازی شهر تهران اين نشست در دو بخش پانل تخصصي با حضور اسكندر مختاري، سید احمد محيط طباطبائي، سعيد سادات نيا و همچنين ناصر تكميل همايون، سيد محمد بهشتي، حميده توسلي و شادمهر راستين و در بخش سخنراني با حضور علي ياوري، ديان منزيس و آنا گريچينگ برگزار شد.
خاطره، پل جاودانگي
علي ياوري نخستين سخنران نشست بود و موضوع خود را به «خاطره شهري، حلقه اتصال نسلها» اختصاص داد. او با بيان اينكه ميشود به خاطره از جنبههاي مختلف نگاه كرد، گفت: در خاطره رخدادهايي كه توسط فرد درك ميشود در پرسه شكلگيري آن نقش مهمي دارد.
وي با بيان اينكه يك خاطره شامل 3 مرحله ايجاد، تكوين و يادآوري است، گفت: هر خاطره 3 عنصر اساسي دارد كه شامل مكان، زمان و رخداد مهم است. زماني يك خاطره شكل ميگيرد كه اين سه عنصر با هم همراه شوند.
ياوري خاطره ها را پل رسيدن بشر به جاودانگي دانست و گفت: همانطور كه خاطرات فردي هويت فردي را تشكيل ميدهند، خاطرات جمعي نيز پل جاودانگي شهر و هويت ساز آن است. در نتيجه اگر خاطرات جمعي را در فضاي شهر رونق دهيم به هويت شهر كمك كردهايم.
مهندس علي ياوري خاطرهای گذشته و امروز شهرها را نهفته در ساختمانهاي آن دانست و گفت: شهر و خاطره رابطه زنجير وار با هم دارند و اگر در جايي اين رابطه دچار گسست شود، مشكلات زيادي براي ساكنانش ايجاد خواهد كرد.
وي گفت: شهر حافظه جمعي است و ميتوان آن را امتداد تاريخ دانست. بنابراين با حذف كالبد شهر، خاطرها نيز حذف خواهند شد، به همين خاطر است كه در شهرهاي جديد هيچ خاطره جمعي شكل نميگيرد. در نتيجه شهروندان آن شهر نيز خود را از آن نميدانند.
ديان منزيس، سخنراني خود را به موضوع «شهرها، مناظر،خاطرهها؛ یک تجربه شخصی» اختصاص داد و گفت: خاطره افراد از یک مکان ثروت و میراثی است که در شهرها وجود دارد. این خاطرات است که به نسل های بعدی منتقل میشود.و این کار را می توان با مدیریت درست به نحو احسن انجام داد.
طراحی منظر خاطره یعنی ایجاد سمبل و نماد
این استاد دانشگاه با اشاره به ارتباط تنگاتنگی که بین منظر و هویت وجود دارد و با بیان اینکه برای درک خاطره و هویت باید به منظر بپردازیم، گفت: آنچه ما را شکل می دهد ادراک و آنچه بر ادراک تاثیر می گذارد منظر و مواد است و از سوی دیگر فرهنگ به عنوان مهمترین عنصر تاثیرگذار و عمیقترین عبارت درباره منظر است. به همین خاطر است که منظر (آنچه در فضای پیرامونی است) در قلب ماست و تجربه ما نیز در آن دخالت دارد. نتیجه این تاثیر و تاثر هویت است یعنی تعلق خاطر به یک محل، جایی که با آن احساس راحتی می کنیم.
این استاد دانشگاه با اشاره به نحوه ادراک، استنباط و حفظ خاطره های یک شهر گفت: یکی از بهترین روش ها در این زمینه به کارگیری ابزار جدید در منظر شهری با حفظ منشا تاریخی شهر است. بحثی که یونسکو با ارزشگذاری میراثی در شهرها آن را مشخص می کند. چرا که یونسکو توصیه می کند درقبال توسعه شهرها، برای حفظ ارزشهای هویتی شهر باید تلاش کرد.
منزیس با اشاره به طراحی منظر خاطره در فضای شهری به عنوان ایجاد هویت و حس تعلق خاطر در شهروندان، تاکید کرد: طراحی منظر خاطره یعنی ایجاد سمبل ها و نمادهای خاص در یک محل. البته برای تغییر منظر شهرها، طراحی یادمان ها و سمبل های جدید نمی تواند تنها راه حل باشد بلکه ایجاد عشق، علاقه، احترام و ارتباط از جمله مهمترین راه های تغییر منظر یک فضا است. از سوی دیگر در شهرهای جدید نیز می توان از طریق طراحی دقیق و ایجاد ارتباط معنادار و پیوند آن با فضاهای تاریخی، منظر شهری آن مکان ها را حفظ کرد.
پس از سخنرانی دیان منزیس، نوبت به بخش نخست گفتو گو رسید که در آن اسکندر مختاری، محیط طباطبایی، سعید سادت نیا و شادمهر راستین حضور داشتند.
هویت یک پلاک نیست!
دکتر مختاری در آغاز گفت: منظر به عامل تفکر نظر دارد، یعنی دیدگاهی عینی است و این مفهوم با مفهوم لنداسکیپ که تصویر کالبدی و فیزیکی است تفاوت است. وی با اشاره به مصادیق آنچه بر منظر شهری در تهران اثر میگذارد گفت: امسال شهرداری تهران اعلام کرد که 148 هزار پروانه ساختمانی صادر کرده است حال سوال این است که آیا این اتفاق برای منظر شهری مثبت است یا منفی؟ وی در بخش دیگری از سخنانش تاکید کرد: برخی بناهای شهر تهران به صورت معجزه آسا از شخم زدن یکشبه نجات یافته است. باید بدانیم که هویت یک پلاک نیست بلکه ارزشش به خاطره های جمعی آن است به همین خاطر یک جمع باید هزینه حفظ آن را بدهد نه تنها صاحب یک پلاک.
سعید سادت نیا نیز با بیان اینکه مسئله اصلی این است که بدانیم منظر امری کیفی است، گفت: در موضوعات کیفی ما به شکل نمیپردازیم بلکه دانش امروز در زمینه کیفیت منظر شهری، ارتقای آن بر اساس مانیفست منشور 21 و توسعه پایدار است.
سعید سادت نیا با بیان اینکه از سالهای 1340 به بعد اغتشاش بصری در فضای شهری گسترش یافت در حالی که قبل از آن شهرهای ما یکپارچه بود و در درون خود احترام به جمع و عموم را منعکس میکرد، گفت: زیبایی و احترامی که بناهای گذشته برای ما قائل هستند همان خاطره جمعی است که ما از آن یاد میکنیم مثل بنای تاریخی نقش جهان. این خاطره جمعی درک درست ما از ارتقای کیفیت در فضای شهری است.
پس از سادت نیا، محیط طباطبایی سخن گفت. او نگاهش به منظر شهری، نگاه به فرهنگ جمعی و توسعه پایدار بود. توسعه پایداری که بر مبنای فرهنگ و محیط زیست است و فرهنگ نیز در یک جامعه کل نگر است.
بازسازی دروغین، عامل تهدید کننده خاطره
طباطبایی با بیان اینکه نگاه ایرانی ها به زیبایی (به عنوان جزیی از هویت آنان) نگاهی شاعرانه است، گفت: خاطرات همیشه انتقال دهنده تجربه بوده است و اساس هویت شهر و مبنای آن است. به همین خاطر از بین رفتن هر فضای فیزیکی در شهر باعث از بین رفتن یک خاطره است این موضوع اصلی ترین تهدید فضاهای شهر تهران است.
وی علاوه براین بازسازی دروغین یک خاطره در فضای شهر را دیگر عامل تهدید کننده خاطره شهر دانسته و در این باره گفت: آنچه اکنون در نزد ما به آن خدشه وارد شده فرهنگ به هم پیوسته ما است. مسئولیت شهرسازی و شهری در تمام دنیا تنها به عهده یک نهاد نیست بلکه همه در آن سهیم هستند. ما که در زندگی شخصی خود با گذشته مان قطع رابطه کرده ایم دلیلی ندارد به کاری که شهرداری با شهر ما می کند خرده بگیریم.
شادمهر راستین نیز گفت: خاطره ها با احساسات جمع میشوند و در مقابل آن ضد خاطراه ها قرار دارند. در همین ضد خاطرات است که خشونت شکل می گیرد چرا که خشونت زایده ضد خاطره و برای فضاهای شهری هزینه بر است.
گنبدها در اصفهان خاطره هستند
آنا گریچینگ سخنران مهمان با اشاره به پروژه هایی که در زمینه معماری منظر در کشورهای مختلف تجربه کرده است، گفت: طبیعت و تنوع زیست محیطی که امروزه بش از پیش وارد زندگی و روش کار ما شده است به عنوان منظر سوم شناخته شده است.
وی در نظر گرفتن توپوگرافی رادر بازسازی های معماری یک اصل دانست و درباره یکی از بررسی هایش که به شهر اصفهان ارتباط داشت پرداخت و گفت: من هیچ وقت اصفهان نبودم اما در بررسی هایم ارتباط بسیار جالب طراحی و منظر آن و اینکه چگونه این منظر با فضای پیرامون خود پیوند دارند برایم جالب بود. مثل باغ طراحی شاه عباس که به خیابان اصلی می رسد. این طراحی بسیار مناسب است و میشود از آن در طراحی منظر شهری استفاده کرد. در این طراحی باغ یا همان بهشتی که شاه عباس طراحی کرده وابسته به آب است و با ظرافت آب به داخل یک محوطه خطی کشیده می شود. این معماری را در شاه جهان آباد نیز می توان دید که سیستمی از رودخانه در کنار باغ هاست.
وی گفت: در اصفهان گنبدها خاطره هستند و طراحی فضای آب درکنار بنا خود خاطره ای جذاب است. آبی که ساختمان را در تصویرش کامل میکند.
پس از گریچنگ نشست دوم با حضور حمیده توسلی، ناصر تکمیل همایون، سید محمد بهشتی و شادمهر راستین آغاز شد. حمیده توسلی، جامعه شناس با ذکر تجربه باسازی محله قدیمی عودلاجان پرداخت و گفت: زیبایی منظر در یک بافت نهفته است و هماهنگی بین اجزا و عناصر زیبایی می آفریند. وی محله های قدیمی تهران را حاوی خاطره های جمعی دانست و گفت: هویت شهری پدیده ای مرجع محور است که در آن عوامل معنوی و مادی جمع شده اند. همین هویت است که باعث میشود مردم به خاطرهای جمعی خود ببالند.
منظر یعنی چیزی که دیده میشود
ناصر تکمیل همایون نیز با بررسی ریشه کلمات گفت: منظر همان منظره است یعنی آنچه می فهمیم و این یعنی همان نهاد اجتماعی اما چون به کار بردن لفظ نهاد اجتماعی بد است، بنابراین شکل درست آن نهاد اجتماعی منظر است.
تکمیل همایون با اشاره به عباراتی چون بد منظر و پاکیزه منظر و اینکه منظر همیشه چیز خوبی نیست گفت:در زبان فارسی یک لغت از مفهوم منظر هست که شاید خیلی آن را نشنیده ایم و آن مفهوم از منظر یعنی چیزی که دیده میشود بدون آنکه ارزش گذاری به آن کنیم است و این مفهوم پتانسیل ارزش درونی دارد.
سید محمد بهشتی، سخنران بعدی که با موضوع خاطره صحبت می کرد گفت: وقتی از شهر صحبت می کنیم، چه نزد شهرسازان و یا دیگران، شهر یک جسد و پدیده متجسد است که گسترده شده است. درحالی که در مفهوم تاریخی و در ادبیات ما شهر به مفهوم مدنیت است که ظهور پیدا می کند. مدنیت در صورت کالبدی شهر ظهور نمییابد و شهری که مدنیت نداشته باشد فقط سکونتگاه است. بنابراین مدنیت شهر است که با خاطره ارتباط دارد.
ما نسبت روایی با شهر برقرار نمی کنیم
وی بابیان اینکه در زندگی 2 کیفیت روایی (دراماتیک) و غیر روایی (غیر دراماتیک)داریم گفت: اکثر وقت های عمر ما در حیات غیر روایی می گذزد و بخش کمی حیات روایی داریم بنابراین فقط از بخش از زندگی خاطره داریم. در زندگی غیر روایی نه نقطه آغاز و نه نقطه پایان داریم. یا در گذشته هستیم یا در آینده. بنابراین درکی از زمان حال نداریم.
بهشتی با اشاره به ویژگیهای حیات روایی گفت: این قسم حیات نقطه آغاز و پایان دارد و زمان در آن به 3 بخش تقسیم میشود؛ گذشته، حال و آینده. در این نوع حیات زمان و مکان معنا پیدا میکند. بنابراین حیات روایی میتواند خفیف و یا شدید، خوش یا ناخوش باشد.
بهشتی بابیان اینکه اگر قرار است شهر ما منظر داشته باشد باید ارزش های آن بشناسیم و شهر را به صفت خاطراتش سرو سامان دهیم، گفت: متاسفانه شهر تهران در یک فرایند گریز ناپذیر در چند دهه اخیر، زندگی از داخل فضاهای عمومی شهر به مثابه کالبد فرار کرد و به داخل پلاک منازل خزید و درنتیجه این موضوع پیش آمد که شهر بی هویت است. البته در یک دهه اخیر سوالاتی چون شهر کجاست در ذهن جوانان پیش آمده که ما را متوجه می کند در شهر تهران هیچ نقطه ای بی هویت نیست. در نتیجه این ما هستیم که نسبت روایی با شهر برقرار نمی کنیم که اگر نسبتی را برقرار می کردیم شهر ما واجد هویت بود.گفتنی است در این مراسم از خانم نوا توکلی تقدیر شد.
