نگاهی به طرح منزلت فضایی میدان مشق در گفت وگو با منوچهر معظمی، مجری طرح با نشریه چلچراغ:

از مشق نظامی تا گذر فرهنگ و هنر

پانیذ میلانی
طرح منزلت فضایی میدان مشق پروژهای است که در سال 1383 توسط هیئت وزیران برای توسعه فرهنگی این محوطه در قلب تاریخی پایتخت کلید خورد، اما با وجود تدوین کامل، طرح همچنان در انتظار عملیات عمرانی برای اجرایی شدن است. در خصوص ابعاد و اهداف این طرح با منوچهر معظمی، عضو هیئت علمی دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر و مجری طرح منزلت فضایی میدان مشق، گفت وگویی داشتیم که در ادامه میخوانید.

طرح منزلت فضایی میدان مشق چطور تعریف شده؟
این طرح حدود دو سال پیش کلید خورد و آغاز شد. منزلت فضایی در واقع طرحی برای مدیریت و بهره برداری صحیح از میدان مشق است. این برنامه مراحل دستیابی به اندیشه ای را که برای آینده روشن و صحیح ترین روش بهره برداری فرهنگی از میدان مشق متصور است، گام به گام ترسیم میکند. طبق مصوبه سال 83 هیئت وزیران برای این محدوده از پایتخت، مقرر شد که این منطقه به منطقه ای فرهنگی در قلب فرهنگی تهران تبدیل شود تا هم توسعه موزه ملی ایران را در این مجموعه شاهد باشیم و هم مراکز آموزشی و فرهنگی متعدد و متنوعی فرصت ظهور و بروز در این منطقه را بیابند. به همین دلیل بسیاری از مراکز اداری در میدان مشق، تخلیه شده و تبدیل به موزه یا سایر مراکز فرهنگی شده اند. به عنوان مثال، زندانی که در میدان مشق بود، تخلیه و تبدیل به موزه عبرت شد، یا اداره پست که در این محدوده بود، تبدیل به موزه ارتباطات شد، یا ساختمانی که ارتش در آن مستقر بود، به دانشگاه هنر واگذار شد و در حال حاضر این دانشگاه به عنوان بزرگترین دانشگاه هنر کشور در محدوده میدان مشق مستقر است. یکی از اداراتی که همچنان در این محدوده حضور دارد، وزارت امور خارجه است که طبعا اگر این وزارتخانه نیز نقل مکان کند، ساختمان تاریخی آن قابلیت تبدیل شدن به موزه وزارت خارجه را دارد. سابق، ساختمان وزارت امور خارجه متعلق به شهربانی بود که پس از انتقال آن، ساختمان به وزارت امور خارجه واگذار شد. تمامی این فرایند به سبب تبدیل میدان مشق به منطقه ای فرهنگی و توسعه طرح منزلت فضایی در این میدان است. در این راستا چهار گام پیش بینی شده است که تمامی این مراحل با مشورت صاحبنظران و ذینفعان محدوده میدان مشق ترسیم شده است، اما اجرایی شدن این طرح نیازمند اراده جمعی و اتفاق نظر همه متولیان و ذینفعان این محدوده، خصوصا شورای شهر و شهرداری تهران، است.
چه برنامه های فرهنگی برای این منطقه تدارک دیده شده است؟
اولین گام در راستای توسعه طرح منزلت فضایی میدان مشق و تبدیل این مجموعه به منطقه ای فرهنگی، باز کردن فضای گفت وگو برای تعامل بین متولیان و ذینفعان میدان مشق بود. طی این اقدام، تمامی ذینفعان این محدوده به بیان نظرات خویش درباره بهترین روش برای پیشبرد پروژه پرداختند و این صحبتها منجر به انعقاد تفاهم نامهای در 17 بند شد که قرار بر این بود که به امضای تمام ارگانهای حاضر در میدان مشق برسد. متولی پیگیری این امر سازمان شهرداری تهران بود که متاسفانه تا امروز این مسئله به دلیل یکسری بحثهایی که در شهرداری مطرح شد، معوق مانده است. اگر قرار بر این باشد که پروژه دوباره کلید بخورد، باید از دل شهرداری یا شورای شهر تهران به عنوان نهادی که یکسری اختیارات را از سوی مردم بر عهده دارد و نماینده مردم است، اقداماتی صورت گیرد، و وظیفه اجرای دوباره این طرح و مطالبه و پیگیری آن به عهده شورای شهر و شهرداری است. البته طی همین تفاهم نامه 10 جانبه دیدگاه، هدف و تعهدات دستگاههای مسئول تعیین شده است. البته لازم به ذکر است که این تفاهم نامه با نظر مساعد تمامی طرفین منعقد شد و کمک شایانی به پیشبرد این طرح و تبدیل میدان مشق به عنوان یک مکان نظامی- اداری به مکانی فرهنگی جهت برگزاری رویدادهای فاخر فرهنگی میکند. در حال حاضر هم قریب به 10 مجموعه موزه ای در این محدوده وجود دارد که امید است با این طرح تعداد آنها نیز افزایش پیدا کند. میتوان گفت چنین مجموعه ای در جهان کم نظیر است. هیئت وزیران نیز به این مجموعه به چشم بزرگترین مجموعه موزهای-فرهنگی آسیا نگاه میکرد و برنامه هایی نیز برای تبدیل این مجموعه به پنجمین مجموعه موزهای- فرهنگی دنیا صورت گرفته بود. برای تحقق تمامی این برنامه ها و برگزاری رویدادهای فرهنگی متناسب با شأن این مجموعه، باید مراحلی که در طرح منزلت فضایی برای بهرهبرداری فرهنگی از این مجموعه پیش بینی شده است، گام به گام تحقق یابد. اولین مرحله نیز امضای تفاهم نامه توسط تمامی طرفین و ذینفعان حاضر در میدان مشق است. گام بعدی نیز دبیرخانه اقدام مشترک است تا تمام نهادهای حاضر در مجموعه برای انجام هر اقدامی در این مجموعه از فیلتر دبیرخانه اقدام مشترک عبور کنند. برای مثال اگر نهادی خواستار برگزاری نمایشگاه، کارناوال یا کنسرت است، تمامی معیارهای مورد نظر این دبیرخانه را رعایت کند و تمام هماهنگی ها از سوی دبیرخانه اقدام مشترک صورت پذیرد. گام سوم تعیین مدیر موقت مجموعه برای برنامه ریزی دقیق از بهره برداری از مجموعه است، تا زمینه برای شکل گیری بنیاد ملی میدان مشق فراهم شود. بنیاد ملی میدان مشق بنیادی خواهد بود که مجموعه را مستقل خواهد کرد تا با تغییر مدیریت یا سیاست یکی از نهادها، مشکلی در مجموعه به وجود نیاید. این بنیاد میتواند به صورت هیئت امنایی اداره شود، که این هیئت امنا میتواند ترکیبی از نمایندگان حقوقی نهادهای حاضر در مجموعه مثل وزارت امور خارجه، دانشگاه هنر، شهرداری و... باشد. نمایندگان حاضر در این انجمن باید از نظر فرهنگی شاخص باشند و صرف سابقه مدیریتی فرد، برای حضور در این انجمن کارساز نیست. این مجموعه باید به چشم یکی از فاخرترین مجموعه های هنری دیده شود و به تبع سازوکارهای اداری نیز باید متناسب با این دید پیش برود و مدیر بنیاد نیز باید درخور شأن مجموعه باشد تا بتواند رویدادهای فرهنگی را متناسب با شأن میدان مشق برنامه ریزی کند. به همین دلیل نیز هر فردی توانایی حضور در این جایگاه را نخواهد داشت.
زمانبندی این طرح به چه شکل است و تا کی قرار است ادامه پیدا کند؟
طرح منزلت فضایی میدان مشق در واقع با یکسری مطالعات در وضع موجود و پیشینه تاریخی میدان مشق و جایگاه آن در فضاهای شهری و جایگاه میدان مشق در شکل گیری و حیات خویش و مقایسه آن با نمونه هایی که در سراسر دنیا وجود دارد، پی ریزی شده و این کار مطالعاتی و تهیه بسته مدیریتی آن به پایان رسیده است. نکته مهم این است که طرح از قفسه ها بیرون آمده و اجرا شود. این پروژه اساسا قرار نبوده پروژه عمرانی باشد، بلکه طرحی برای مدیریت صحیح این محدوده تاریخی بود. در واقع مدیریت مجموعه است که تصمیمات تاثیرگذاری در خصوص اقدامات عمرانی، تامین اعتبار و... میگیرد. البته باید گفت که بسیاری از تصمیمات نظیر تصمیم گیری در خصوص نحوه و زمان انجام پروژه های عمرانی در طرح پیشبینی شده است. مهم این است که طرحهای عمرانی اجرا شود و مانند بسیاری از طرحهای عمرانی که برای بسیاری از محدوده های شهری پیشبینی شده است، معوق نماند و برای این کار، به جای برنامه ریزی برای طرحهای عمرانی باید مدیریت بهره برداری نظام مند شود تا پروژه های عمرانی نیز به خوبی پیش برود و طرحها بعد از مدتی به مرور زمان و تغییر مدیریتها و تغییر سیاستها نخورد. این فضا در نوع خود بدون نمونه و بی نظیر است، لذا در گام اول باید شورای شهر و شهرداری طرحی را که خود تصویب کرده اند، وارد مرحله اجرا کنند. یعنی ابتدا تفاهم نامه را به امضای طرفین برسانند، سپس دبیرخانه اقدام مشترک شکل بگیرد و در گام بعد مدیریت تعیین شود تا زمینه انتقال کار به بنیاد ملی میدان مشق صورت گیرد. در این فاصله راهکارهای قانونی آن باید از طریق مجلس شورای اسلامی و تشکیل بنیاد ملی بنیاد مشق و تشکیل اساسنامه آن اتفاق بیفتد. حتی پیش نویس اساسنامه نیز در طرح منزلت فضایی تهیه شده است. خیلی از مسائل از قبیل اعتبارات، بودجه، مدیریت و... در طرح منزلت فضایی پیشبینی شده است و در واقع طرح آماده است و نکته مهم اجرا و عملی کردن پروژه عمرانی آن است. عملی کردن این پروژه هم محدود به کلنگ زدن و افتتاح کردن نیست. این طرح در در صورت عملی شدن، مرحله به مرحله نمودهای خاص خود را دارد. اما هدف بزرگ این پروژه ممکن است طی 10 سال یا بیشتر محقق شود، چراکه این پروژه تنها یک پروژه عمرانی نیست و یک پروژه فرهنگی نیز است. به عنوان مثال خیلی از مجموعههای فرهنگی جهان مانند موزه لوور صدها سال زمان برده است تا به چنین مجموعه ای تبدیل شده است، یا مثلا میدان نقش جهان سالها زمان برده است تا به چنین بنایی بدل شده است.
چه ویژگی هایی از میدان مشق باعث شده است تا برای چنین پروژهای انتخاب شود؟
تعبیر بهتر این است که بگویم میدان مشق ویژگی هایی داشته است که مستعد برای اجرای چنین پروژهای بوده است و باید این پروژه بر این محدوده انجام میشد. در واقع قابلیت میدان مشق بوده که چنین پروژهای را بر این محل مستعد کرده است. میدان مشق از ابتدای امر برای مقاصد نظامی بنا شده و بعد از آن هم با تغییر کاربری تبدیل به محلی برای استقرار ادارات مهم کشوری شده است و بسیاری از مراکز مهم دولتی مانند اداره پست، شهربانی، موزه ایران باستان و... برای اولین بار در این مکان مستقر شده اند، که این نشاندهنده این است که این مکان جایگاهی در مقیاس ملی داشته است. در حال حاضر این پروژه در حال تبدیل این کاربری نظامی- اداری به نظامی فرهنگی است و ویژگیهای منحصربه فرد این میدان که تنها در همین میدان یافت میشود و در هیچ میدان دیگری در شهر مانند میدان بهارستان، میدان توپخانه و... نیست، دلیل اجرای این پروژه بوده است.
طی این طرح چه بهره برداری هایی از میدان مشق خواهد شد؟
اتفاقات فرهنگی بسیاری در شهر تهران رخ میدهند، از جمله نمایشگاهها، سخنرانی ها و... کما اینکه در میدان مشق هم سعی بر این شد تا چنین رویدادهایی انجام شود، مثلا از چندین خواننده دعوت شد تا در این میدان کنسرتی برگزار کنند. اینها ساده ترین اتفاقاتی است که میتواند در هر شهری بیفتد و البته مدیران شهری اهتمام خود را در این زمینه داشته اند. این در صورتی است که میدان مشق ظرفیت های بسیاری دارد و هیچ جای دیگری چنین ظرفیت هایی را ندارد. به همین دلیل هم میدان مشق باید تنها میزبان برخی از رویدادهای خاص هنری باشد و نباید اجازه برگزاری بسیاری از رویدادها را حتی اگر در راستای فروش محصولات فرهنگی هم باشد، داد. یکسری اتفاقات فاخر فرهنگی باید در این منطقه روی دهد، زیرا فضا فضای فاخری است. این راهبردها در حد طرح منزلت فضایی میدان مشق ذکر شده است.
چه نوع کسب وکارهایی زمینه بروز و ظهور در این منطقه را خواهند داشت؟
تمامی مراسمی که در این محدوده برگزار میشود، باید از کانال فرایند تعریف فعالیتها عبور کند و هر رویدادی فرصت ظهور و بروز در این محدوده را نخواهد یافت و تمام مراسمی که در این ناحیه برگزار میشود، باید در شأن این مکان تاریخی- فرهنگی باشد. برای این کار ابتدا لازم است فرایند تعریف فعالیتها مدون شود، سپس بنا بر معیارهای آن، جنس فعالیتها نیز تعریف و مشخص میشود. لذا هر فعالیتی نباید در این محدوده صورت پذیرد. وقتی جنس فعالیتها مشخص شود، میتوان انتظار برگزاری مراسمی را در این ناحیه داشت که در نوع خود کمنظیر است و تاکنون در هیچ مکانی از ایران برگزار نشده است.
چنانچه طرح منزلت فضایی در بهترین حالت خود اجرا و عملی شود، چقدر به جذب گردشگر و رونق اقتصادی کمک خواهد کرد؟
وقتی یک مسئله به درستی تعریف و اجرا شود، از حیث اقتصادی نیز میتواند سودمند باشد. وقتی از این محدوده به عنوان قلب فرهنگی پایتخت یاد میشود، نباید شک کرد که این منطقه قطعا پرمخاطب خواهد شد. با جذب گردشگر قطعا به دنبال خودش جذب ریال و دلار نیز خواهد داشت.
مشارکت شهروندان تا چه حد میتواند در توسعه طرح منزلت فضایی میدان مشق تاثیرگذار باشد؟
بلا شک با حضور شهروندان است که توفیق هر فضای شهری محقق میشود. این تصور که فضای شهری بدون توجه به جنس حضور شهروندان و نوع شهروندانش بتواند به موفقیتی برسد، غیرممکن است. از آنجایی که در این طرح قرار است فضایی که تا به امروز خصوصی بوده و در اختیار قشر خاصی نظیر نظامیان یا ادارات بوده است، تبدیل به فضایی عمومی شود و با غلبه فعالیتهای فرهنگی در اختیار تمامی شهروندان قرار گیرد، بنابراین اگر شهروندان حضور پیدا نکنند، در واقع به مثابه شکست کامل پروژه است و لذا با حضور شهروندان است که پروژه با موفقیت کامل توسعه مییابد.

تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

  • خیابان های باطراوت Vibrant Streets مترجمان :  حمیدرضا حاجی حسینی، نازیلا   محمد  قلی زاده سال چاپ:  1392
معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

بنر لینک کتابخانه

نگارخانه