تهران، شب از تو دور است!

مروری چلچراغی بر استفاده از نور و رنگ در تهران و کلانشهرهای جهان
صدیقه ثنایی
«زندگی شبانه»؛ اصطلاحی که در عصر مدرن رواج یافته است. در واقع انسان مدرنی که در کلانشهرهای جهان زندگی میکند، زندگی روزانه خود را در فضاهای بسته شرکتها و دفترهای کاری می گذراند. تنها زمانی که برای این دسته از افراد میماند تا با فضای شهریِ خود تعامل داشته باشند، شب است. اما شب همیشه همراه با تاریکی بوده، به همین خاطر است که طراحان شهری به فکر ایجاد زندگیِ شبانه افتاده اند. آنها با به کارگیری رنگ و نور به دنبال شکل دهی زندگی شبانه برای مردم شهر هستند. برنامه ریزی و دنبال کردن طرح های هدفمند میتواند فضای جمعی متفاوتی را در شب ایجاد کند. تبدیل مکانها به فضایی زیبا در تاریکی شب جزو توانایی های مهم طراحان شهری در جهان به شمار می آید، چراکه از این طریق میتوان استفاده و لذت انسانی از فضا را بالا برد. تهران نیز به عنوان یکی از کلانشهرها چنین وضعیتی دارد. این شهر پایتخت جمهوری اسلامی ایران است و به همین خاطر نورپردازی های شبانه آن و همچنین کاربرد رنگ در فضاهای متنوعش از جمله امور حیاتی به شمار می آید. الزام شهرداری تهران به تهیه و ارائه طرح جامع روشنایی و نورپردازی فضاهای شهری و رنگ در شهر نیز به همین خاطر صورت گرفته است. شهرداری تهران از سال 1393 طی یک برنامه پنج ساله مکلف شد به نورپردازی اماکن و ابنیه شهری اعم از عمومی و خصوصی بپردازد. حالا تهران به شهر رنگ و نور تبدیل شده و زندگی شبانه در آن جریان دارد. البته تهران تنها شهر دنیا نیست که چنین فضایی دارد. کلانشهرهای بسیاری در جهان وجود دارند که زندگی شبانه در آنها جاری است.
روشنایی امری ساده و دمدستی نیست، تکنیکی کاملا حساب شده است. روشهای نورپردازی نیز بر تجربه افراد از محیط اثر میگذارد. یکی از شیوه های نورپردازی که در سطح شهر به کار میرود، نورپردازی تعاملی است. کیفیت بصریِ این شیوه از نورپردازی کاملا متفاوت از سایر شیوه های نورپردازی است. در واقع با شیوه های مختلف نورپردازی و همچنین رنگ آمیزی شهری، درک و تصور شهروندان از شهر نیز متفاوت میشود. گاهی یک نوع خاص از نورپردازی میتواند برای شهروندان ایجاد تعلق خاطر کند و ارزش مکان را نیز بالا ببرد. در واقع نور میتواند به مکان رونق ببخشد. به همین خاطر است که دانش نورپردازی دیجیتال نیز شکل گرفته است. افراد به کمک این دانش میتوانند نماها و جدارههای شهری را به شکلی تزیین کنند که جمعیت شهری را دور خود جمع کند و فضایی موثر برای تعامل باشد. یکی از پروژه هایی که در این زمینه در دنیا اجرا شده، پروژه «پوش می» (Push me) است. این پروژه برای ایجاد سرزندگی و حیات شبانه اجرا شده است. در این پروژه افراد یک صفحه نمایش لمسی و مدولار پیش روی خود دارند که در حقیقت یک راه جدید ارتباطی را از طریق نور ارائه میکند. هر صفحه «پوش می» شامل 19 دکمه روشن است. شهروندان به عنوان کاربر میتوانند این دکمه ها را فشار و رنگ آن را تغییر بدهند. نکته اصلی این است که این صفحه ها به صورت همزمان به کمک تجهیزات به نقطه دیگری از طریق اینترنت متصل است. به این ترتیب، افراد میتوانند از راه دور یکدیگر را لمس کنند و تصویری را به کمک هم در یک زمان ایجاد کنند. اتصال این سیستم به اینترنت باعث میشود این وسیله محدود به یک مکان نباشد و دکمه های درخشان آن در جای دیگری نیز بدرخشد.
رنگین کمان شهری
چطور میتوان زیبایی یک شهر را تشخیص داد؟ رنگ و نور دو عنصر اصلی در این زمینه هستند که زیبایی یک شهر را در شبانه روز به نمایش میگذارند. این فقط معماری ساختمان های شهری و مبلمان شهری نیست که میتواند زیبایی یک شهر را به رخ بکشد، وجود رنگ و ترکیب رنگها در شهر و همچنین حضور نور میتواند رنگین کمانی را ایجاد کند که شهری زیبا را نشان بدهد. این مسئله در همه نقاط دنیا مورد توجه قرار گرفته است. در ایتالیا شهری به نام بورانو وجود دارد که در حقیقت یک جزیره کوچک است، اما چشم اندازی بسیار زیبا دارد که به لطف حضور همه جاییِ رنگ آن را به رنگیترین شهر جهان تبدیل کرده است. البته رنگین کمانی بودن مختص کشورهای اروپایی نیست. در آفریقای جنوبی هم شهری در کیپتاون وجود دارد که جزو شهرهای رنگیِ جهان است. این شهر تاریخی دقیقا به خاطر رنگی بودن شهرت یافته است. در هند نیز شهری وجود دارد که همه ساختمانهای آن آبی است و به همین دلیل به شهر آبی شهرت یافته است. شهردار تهران بنا دارد با طرحی، تهران را نیز به یکی از شهرهای رنگین کمانی در جهان تبدیل کند. البته این فقط رنگ نیست که شهر را زیبا میکند، رنگ در کنار نور شبانه ترکیبی رویایی از شهر ارائه میدهد که تهران هم در این زمینه پیشرو است.
رنگ در سیمای شهر
رنگها از ارکان مهم بیان هویت و خوانایی شهرها به شمار می آیند. این رنگها هستند که احساسات را به زبانی جذاب روی در و دیوار شهر بیان میکنند. استفاده درست از رنگ در شهر میتواند زندگی شهری را زنده کند. در بسیاری از شهرهای جهان، رنگ به نوعی مظهر پیوند میان انسان و محیط زندگی اش است. در ایران هم اخیرا تلاش میشود شهرهای مختلف متناسب با شرایط خود رنگ آمیزی شوند. شهرداری تهران در این زمینه پیشقدم شده و سعی دارد تهران را به عنوان شهری رنگی معرفی کند. رنگ در مفهوم علمی خود از تکثیر نور حاصل میشود و نمایانگرِ کثرتی است که ارتباطی ذاتی با وحدت دارد. رنگها در نگاه اندیشمندان اسلامی معانی مختلفی دارند. رنگ سفید نماد وجودِ مطلق و رنگ سیاه که پوشش خانه کعبه هم هست، نماد اصلیِ تعالی و فراوجودی است. رنگهای آبی، فیروزهای و طلایی نیز هر کدام جلوه هایی از معانی باطنی به شمار می آیند. رنگها در حقیقت همانند پله هایی هستند که وجود فیزیکی و روحیِ انسانها را با سایر جزئیات و پدیده های جهان هستی در ارتباط قرار میدهند. به همین خاطر است که رنگ در سیمای شهر اهمیتی ویژه دارد. این مسئله در جهان نیز اهمیت ویژه ای دارد، تا جایی که برخی از شهرهای جهان به عنوان شهرهای رنگارنگ در جهان شناخته میشوند.
نورپردازی تعاملی
نور با خود زندگی می آورد. در تاریکیِ شب این تنها نور است که میتواند به حیات انسان معنا ببخشد. در واقع اگر نور نباشد، خبری از زندگی هم نخواهد بود. حالا تصور کنید نور در شهر و زندگی شبانه چه نقشی میتواند داشته باشد. شهروندان مهمترین ضامن موفقیت طرح های شهری هستند. آنها نیز در شب تنها به کمک نور میتوانند با محیط بیرونِ خود ارتباط برقرار کنند. در واقع نور مشارکت آنها را با محیط بالا میبرد. طراحان شهری با درک این مسئله که شهروندان میتوانند در نورپردازی ایفای نقش کنند، نورپردازیِ تعاملی را ایجاد کردهاند. رویکرد تعاملی به صورت کلی گرایشی جدید است که اکنون وارد مقوله نورپردازی نیز شده است. اما این شیوه از نورپردازی دقیقا به چه صورت است و از چه زمان وارد حیات بشری شد؟
نورپردازیِ تعاملی امر چندان جدیدی نیست، اما مسئلهای کاملا مدرن است. بررسیها نشان میدهد این شیوه از نورپردازی مربوط به سال 2004 است. اوج نورپردازیِ تعاملی نیز مربوط به سالهای 2011 و 2012 بوده است. نورپردازی با رویکرد تعاملی در چهار نوع و مقیاس مطرح میشود: اشیای نورانی، نما، پلازای شهری و حوزه شهری. رویکردِ این نوع طراحی، تغییرِ تمرکز از خودِ اشیا به رفتاری است که حین استفاده بروز میدهند. برای مثال در لس آنجلس پروژهای تعاملی اجرا شد که در آن عابران پیاده با عبور از سنسورها میتوانند ردی نورانی از خود به جای بگذارند. در واقع سنسورها نسبت به حرکت عابران پیاده حساس بوده و در اثر عبورِ آنها روشن میشد و تغییر رنگ میداد. همین امر افراد را به عبور از پیاده رو ترغیب میکرد و به همین دلیل ابزاری برای فرهنگ سازی نیز به شمار میرفت. در واقع این طرح از یک سو وسیله ای برای سرگرمیِ شهروندان ایجاد کرده و از سوی دیگر فضایی را خلق کرده که با حضورِ مخاطب معنا پیدا میکند. نکته جالب توجه این است که مخاطب یا همان شهروند با دریافت ارتباط بین خود و فضا، فهم جدیدی از اثرگذاریِ خود در منظر شهری را به دست میآورد و درنتیجه به درک متفاوتی از فضا میرسد.

نورآرایی های مناسبتی
تهران در مناسبتهای مختلف نورپردازی های متفاوتی دارد. سازمان زیباسازی شهر تهران خیابانهای مختلف این شهر را به مناسبتهای مختلفی آذین بندی و نورپردازی میکند. اعیاد مختلف نظیر عید غدیرخم یا ماه رمضان و برخی اوقات در مراسم عزاداری، شهر تهران با نور سروشکلی متفاوت به خود میگیرد. از ساختمانها گرفته تا مساجد، در مناسبتهای مختلف آذین بندی و نورپردازی میشوند. این نورپردازی ها در حقیقت برای بهبود فضای شهری صورت میگیرد. در هر مناسبت نیز این امر به صورت خاصی انجام میشود. ناگفته نماند که مطالعات نشان میدهد نورپردازیِ شهری مهمترین نقش را در زمینه زیباسازی شهری ایفا میکند. در واقع نورپردازی مناسب میتواند یکی از عوامل تقویت کننده هویت یک مکان و ارتقای شخصیت ویژه آن باشد. مسئله نورپردازی های مناسبتی به قدری اهمیت دارد که سازمان زیباسازی شهر تهران کارگاه های تخصصی با محور «نورپردازی، نورآرایی و معماری نو» برگزار میکند. دانشجویان از رشته های مختلف طراحی صنعتی، معماری و شهرسازی در این کارگاه ها شرکت میکنند و در پایان نیز مدرکی از طرف سازمان زیباسازی شهر تهران به آنها اعطا میشود. در این کارگاه ها از مباحث کلان نظیر نورپردازی ساختمانها و محوطه ها گرفته تا مباحث جزئی مثل نورپردازی گیاهان و آرایش نوری، چراغ های نورپردازی محوطه و فضای سبز و این قبیل مسائل مورد بررسی قرار میگیرد.

میلاد رسول اکرم(ص)
یکی از مناسبت های بسیار مهم در ایران، میلاد حضرت رسول اکرم(ص) است. سازمان زیباسازی شهر تهران همزمان با این مناسبت به آذین بندی و نورپردازیِ المانهای نوری با موضوع ولادت پیامبر اکرم(ص) در سطح شهر تهران میپردازد. در این ایام میتوان المانهای نوری با عنوان «محمد(ص)»، «شهر شاد» و «صلوات» در سطح شهر مشاهده کرد. این المانها با هدف بهبود فضای بصری نصب میشوند. از پلهای سواره رو گرفته تا خیابانهای پرتردد، در همه نقاط شهر میتوان در شب ولادت پیامبر اکرم(ص) این عناصر را مشاهده کرد. سازمان زیباسازیِ شهر تهران محورهای آزادی- انقلاب، خیابان دماوند، پیرامون میدان امام حسین(ع)، خیابان شریعتی، بلوار کشاورز و بلوار میرداماد را در ایام ولادت حضرت محمد(ص) نورپردازی میکند و شهروندان میتوانند در این شبها از زندگی شبانه لذت ببرند. در همین شبها در دو پهنه پیاده روی داخلِ پارک ملت و همچنین میدان پالیزی هم تونل نوری ایجاد میشود که ابتدا و انتهای مسیر آن به نام حضرت محمد(ص) نورآرایی شده است. شهروندان با عبور از این مسیر از زیبایی بصری آن بهره میبرند. در واقع نورآرایی یکی از ابزارهای مهم برای حیات بخشیدن به زندگی شهری در شب است.

نوروز و نور
هوا که تازه میشود و بوی نوروز در شهر میپیچد، طراحان شهری هم به فکر تزیین نوروزی شهر می افتند. یکی از ایده ها، طراحی نوروزی به کمک نور است. از درختهایی که نور از آنها میبارد گرفته تا رنگهای تازهای که به در و دیوار شهر پاشیده میشود، همگی حرف از روزهای نو و بهاری میزند. شبهای تهران در نوروز قشنگتر از روزها هستند، آرام و فارغ از هرگونه هیاهو. آدمها میتوانند به راحتی قدم بزنند و از زیبایی های شهر لذت ببرند. نورپردازیهای شبانه ساختمانها را زیباتر میکند. البته این فقط ساختمانها نیستند که زیبا میشوند، درختان هم با نورپردازی زیباتر میشوند. البته نورپردازیِ درختان این مشکل را ایجاد میکند که حیات درختان را شبانه روزی میکند و مانع از خواب و آسایش پرندگان میشود. اما در مورد درختان داخل بلوارها این اتفاقی کاملا مرسوم در همه نقاط جهان است. به این ترتیب، تهران در ایام نوروز یک زندگی شبانه خیلی زیبا دارد که شهروندان میتوانند از آن لذت ببرند.

روزهای چراغانی
از دهه فجر گرفته تا نیمه شعبان، همه جا چراغانی میشود. همانطور که در گذشته کوچه ها را چراغانی میکردند، اکنون نیز سطح شهر به مناسبتهای مختلف چراغانی میشود. گاهی به مناسبت آمدن ماه رمضان میتوان لامپ هایی به شکل هلال ماه دید که در سطح شهر نصب شده و گاهی به مناسب غدیرخم شهر نورآرایی میشود. سازمان زیباسازی شهر تهران به هر مناسبتی تلاش میکند ساختمانها، پلها، میادین و بسیاری از دیگر نقاط شهری را چراغانی کند. نورپردازیها درخشش رنگی را ایجاد میکند که شهروندان را به کوچه و خیابان میکشاند تا از فضا لذت ببرند. برج میلاد هم یکی از نقاط شهری است که با هر مناسبتی، به شکلی نورپردازی میشود و میتوان از اتوبانهای مختلف به ویژه اتوبان همت از زیبایی آن بهره گرفت. برخی از نورپردازیها هم به مناسبت عزاداری ها انجام میشود. به هرحال در هر مناسبتی میتوان از نور به عنوان ابزاری کارآمد در سطح شهر بهره گرفت.

تونل های نورانی
میان تونلی ایستاده که نور از در و دیوار آن میبارد. یک، دو، سه؛ عکس می اندازد و لابد چند دقیقه بعد هم در شبکه های اجتماعی مثل اینستاگرام با بقیه به اشتراک میگذارد. اینجا تونل نوری است؛ جایی که در شبهای عادی، تاریک و خالی از حیات است. اما به لطف حضور نور به مکانی زیبا و دیدنی تبدیل میشود، جایی که افراد در آن عکاسی میکنند و عکسهای خود را در اینستاگرام میگذارند. تونلهای نوری در همه نقاط دنیا مرسوم هستند. مسیرهای زیبایی که با نورآرایی جلوه ای بصری پیدا کردهاند و به مکانی برای تعامل و حضور شهروندان تبدیل شدهاند. در تهران نمونههایی از این تونلهای نوری وجود دارد. در پارک ملت و همچنین در چهارراه ولیعصر میتوان نمونه های زیبایی از این تونلهای نوری را دید که افراد از داخل آن عبور میکنند و در نور آن عکس یادگاری میگیرند. در سایر نقاط دنیا هم تونلهای نوری کاملا مرسوم هستند. برای مثال در شبهای کریسمسی که عید محسوب میشود، تونلهایی ایجاد میکنند که با کاجهای نوری تزیین شده و فضایی برای قدم زدنِ افراد در دل نور را فراهم میکند.
نخستین تونل نوری که در جهان ساخته شد، 57 هزار لامپ الایدی در خود داشت و طول آن 5.6 مایل بود. از همان زمان بود که مفهوم «تونل نوری» شکل گرفت. این تونل در شهر تاریخی نورویچ در انگلستان ساخته شد و در آن سال بهترین کریسمس را در میان شهرهای جهان داشت. در واقع گردشگران در فضای شهریِ سرد و زمستانی با نورپردازی ها و به کمک تونل نوری به شکل جدیدی با شهر تعامل میکردند. تونل های نوری جزو پروژه های موفق نورپردازی در همه نقاط دنیا به شمار می آیند. این پروژه در حقیقت همیشه با واکنش مثبت از طرف مخاطبان و مردم شهر مواجه شده است. به همین دلیل است که طراحان شهری به دنبال پروژه هایی در این زمینه هستند. برخی از تونلهای نوری به کمک تعبیه پروژکتورها در درختان ایجاد شده اند که نمونه آن در تهران نیز وجود دارد. برای مثال تونل نوری از میدان ونک تا بلوار میرداماد یکی از این پروژه های زیبا و موفق است.
مجسمه فردوسی
احجام و مجسمه های شهری نیز در مناسبت های مختلف چراغانی میشوند و با نورپردازی های ویژه، شکلی متفاوت به خود میگیرند. یکی از مجسمه های معروف در این زمینه، مجسمه فردوسی است. این مجسمه بیش از نیم قرن است که در میان میدان فردوسی، رو به جنوب ایستاده و به آن سمت خیره شده است. نورپردازیِ این مجسمه طی سالها تغییراتی داشته است. چراغانی کردن و ریسه پیچ کردنِ این مجسمه در اعیاد و مناسبتهای مختلف باید مطابق با اصولی خاص صورت بگیرد. در واقع اصول نورپردازی در رابطه با مجسمه های شهری باید رعایت شود. تمامی مجسمه ها و احجام شهری با اصولی خاص نورپردازی میشوند. در این بین مجسمه فردوسی در تهران یکی از مهمترین مجسمه هاست. یکی از نکاتی که در زمینه نورپردازیِ مجسمه ها مطرح میشود، شیوه دفنی است. معمولا کمتر پیش می آید که در دنیای واقعی نور از سمت زمین به آسمان تابیده شود. در واقع تنها نورپردازی های دستِ بشر هستند که از پایین به سمت بالا هدایت میشوند. در نورپردازیِ طبیعی اکثر تابش نور از سمت آسمان به سمت موضوع است. درنتیجه در نورپردازیِ یک مجسمه طبیعی بهتر است از نورهای دفنی به عنوان نور اصلی استفاده نشود. برای مثال در مشهد مجسمهای به حالت عرض ارادت به حرم مقدس امام رضا(ع) وجود دارد. برای طراحی نورپردازیِ این مجسمه، نور مصنوعی به گونه ای جایگذاری شده که گویی تابش نور از سمت حرم به مجسمه است. این مسئله باید در نورپردازیِ همه مجسمه ها مدنظر قرار بگیرد. در مورد مجسمه فردوسی نیز تلاش شده نورپردازی به گونه ای باشد که تابش نور در شب کاملا طبیعی به نظر بیاید. ضمن اینکه در مناسبت های مختلف نیز نورپردازیِ این مجسمه تغییر میکند.
انرژی مصرفی
نورپردازی به کمک منابع انرژی صورت میگیرد. در واقع باید انرژی برای تامین نور باشد. پروژکتورهایی که در سطح شهر برای نورپردازی استفاده میشوند، هر کدام مصرف انرژیِ مخصوص به خود را دارند. یکی از کارهایی که سازمان زیباسازی و سازمانهای مرتبط در دستور کار خود قرار دادهاند، میزان انرژی مصرفی برای نورپردازی است. در این زمینه مطالعاتی نیز صورت گرفته که نشان میدهد در نواحی مختلف تهران، مصرف انرژی برای نورپردازی قدری متفاوت است. در واقع مسئولان باید جدا از مقوله زیبایی، به مقوله های مهمی نظیر مصرف انرژی نیز توجه داشته باشند. بررسی ها نشان میدهد پروژکتورهایی که در مناطق مختلف تهران به کار میروند، اغلب از نوع الایدی هستند. به هرحال، این مسئله نیز جزو مسائلی است که در طراحی و نورپردازیِ شهری باید مورد توجه قرار گیرد و تهران از این قاعده مستثنا نیست. البته مطالعاتی در این زمینه صورت گرفته که نشان میدهد پروژکتورهای مورد استفاده در تهران اغلب از تکنولوژی جدید الایدی بهره میگیرند و به همین دلیل شرایط مطلوبی را به لحاظ مصرف انرژی دارند.

تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

  • شهرهای ایران از چه زمانی زندگی شبانه را تجربه کرده‌اند؟ چه تفاوتی میان زندگی شبانه در تهران پیش و پس از انقلاب وجود دارد؟ آیا زندگی شبانه شهری در ادبیات ایران جایگاهی داشته است؟ نسبت…
معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

آمار و اطلاعات

نگارخانه