گفت وگو با الهام سوری، عضو کمیته نور سازمان زیباسازی شهر تهران

سلامت روانی و جسمی شهروندان در گروی نورپردازی شهری است

پانیذ میلانی
رنگ آمیزی و نورپردازی در فضای شهری یکی از معیارهایی است که میتواند تاثیر ژرفی بر روحیه شهروندان بگذارد. رنگ آمیزی شاد و متناسب با فضای شهر و خصوصا نورپردازی مناسب فضای شهری را از سیطره خاکستری دود و ساختمانهای سیمانی درمی آورد و رنگها و طرحهای جذابی را پیش روی مخاطب که همان شهروندان هستند، میگذارد و نشاط و شادابی را به شهر برمیگرداند. در خصوص نحوه صحیح نورپردازی و تاثیر آن بر فضای شهری و ساکنان شهر با الهام سوری، عضو کمیته نور سازمان زیباسازی شهر تهران، گفت وگویی داشتیم.

نورپردازی در شهر به چه معناست؟
نورپردازی به مفهوم عام به هر نوع استفاده آگاهانه از نور گفته میشود. چه نور طبیعی و چه نور مصنوعی. اما زمانی که صحبت از نورپردازی در شهر میشود، معمولا نور مصنوعی مدنظر است. اما در شهر، نورپردازی با نور مصنوعی، خود کارکردهای متفاوتی دارد. گاه این نورپردازی به صورت ثابت و دائمی برای یک بنا یا فضا انجام میشود و گاه به صورت موقتی فقط در ایامی خاص که به آن نورپردازی مناسبتی یا نورآرایی نیز گفته میشود.
چه اماکنی در شهر برای نورپردازی مناسب است و نورپردازی هر مکان به چه صورت باید باشد؟
نورپردازی در شهر با اهداف مختلفی صورت میگیرد. بخشی از آن مربوط میشود به تامین روشنایی عمومی در فضاهای شهری خصوصا معابر، که متولی آن اداره برق منطقهای است و هدف اصلی آن ارتقای ایمنی و امنیت در فضاست. اما همانطور که میدانید، کارکرد نور در دنیای امروزی فقط تامین روشنایی عمومی نیست. بلکه با نورپردازی میتوان بر ادراک مخاطبان تاثیر خاصی گذاشته و احساس خاصی را در آنها به وجود آورد. با نورپردازی میتوان توجه شهروندان را به تمام یا بخشی از یک پدیده جلب کرد. با نورپردازی میتوان فضایی جدید را خلق کرد، یا کیفیت فضا را مشابه روز یا حتی با کیفیتی متفاوت به ناظر عرضه کرد. به عنوان مثال، نورپردازی به شما این امکان را میدهد که بخشهای مهم و خاصی از یک پدیده، به عنوان مثال یک بنای تاریخی یا یک مجسمه را که ممکن است در روز کمتر مورد توجه قرار گیرند، مورد تاکید قرار داد، یا بخشهایی را در تاریکی نگه داشت که کمتر به چشم آیند.
اینکه چه اماکنی در شهر واجد ارزش نورپردازی هستند و این اماکن باید به چه صورت نورپردازی شوند، واقعا پاسخ مشخصی ندارد. مشخص کردن اماکن و فضاهای واجد ارزش نورپردازی و روش نورپردازی آنها در کشورهای پیشرفته در حوزه نورپردازی معمولا توسط طرحهای جامع نورپردازی (Lighting Master Plan) انجام میشود. در غیاب این طرحها، معمولا نورپردازی مبتنی بر سلیقه افراد تصمیم گیر خواهد بود و این موضوع میتواند منجر به اغتشاش بصری در منظر شبانه شود. نورپردازی مناسب و هماهنگ فضاها و بناها میتواند یکی از عوامل تقویت کننده هویت و شخصیت شهر و فضاهای شهری باشد. هدف از طرح جامع صرفا روشن کردن شهر نیست، بلکه این طرح، اقدامات موردی نورپردازی را در مسیر صحیح هدایت کرده و نورپردازی را با فضا، مکان، کلیت شهر و زمان آن هماهنگ میسازد. این طرح مشخص میکند کدام فضاها و مکانها به عنوان بخشی از یک کل واجد ارزش نورپردازی هستند و کدامیک نباید نورپردازی شوند. و به این ترتیب، موجب کارایی انرژی مصرفی شده و با تدوین راهنمای نورپردازی از آلودگی نوری نیز تا حد زیادی میکاهد.
نورپردازی چه کارکردهایی برای شهر میتواند داشته باشد؟
همانطور که در پاسخ به سوالات قبل عنوان شد، امروزه نور مصنوعی کارکردهای متفاوتی پیدا کرده است. گاه نورپردازی به صورت دائم و با هدف افزایش تظاهر بصری کل یا بخشی از یک فضا یا مکان انجام میشود که درنهایت به دنبال ایجاد کیفیتی خاص در فضا و ایجاد احساسی مشخص در افراد صورت میگیرد. گاه نیز صرفا با هدف تغییر موقتی حال وهوای یک فضا در مناسبتی خاص انجام میشود.
با توجه به اینکه افراد معمولا در ساعات پایانی روز زمان بیشتری برای تفریح و گذران اوقات فراغت دارند، برخی از کشورها حتی با استفاده از نور به دنبال افزایش تعاملات اجتماعی میان شهروندان با یکدیگر، شهروندان با فضاهای شهری، یا حتی جلب توجه آنها به موضوعی خاص هستند که ممکن است حتی جنبه آموزشی نیز داشته باشد. تکنولوژیهای موجود در زمینه نورپردازی مانند ویدیومپینگ و پروژکشن (گوبو) نیز دستیابی به این اهداف را تسهیل کرده است.
وضعیت نورپردازی در سطح شهر تهران را چطور ارزیابی میکنید؟
به صورت کلی میتوانم بگویم دانش و حرفه نورپردازی در سالهای اخیر در تمام دنیا پیشرفت چشمگیری داشته و تهران هم از این قاعده مستثنا نبوده است. یعنی هم دانش و علم نورپردازان افزایش یافته و هم تکنولوژیهای نوینی در این عرصه مطرح شده است.
اما در مورد شهر تهران یک نکته نگران کننده آن است که در صورت عدم تدوین ضوابط لازم و پشتوانه های قانونی برای تحقق آنها، به واسطه افزایش کمی و چشمگیر نورپردازی نمای بناهای مسکونی، اداری و تجاری، تهدید اغتشاش بصری منظر شبانه، آلودگی نوری و افزایش تاثیرات منفی و خراب آن بر محیط زیست اعم از انسان، گیاه و سایر موجودات زنده بسیار جدیتر شده است. در صورت کم توجهی مدیریت شهری به این موضوع، اثرات غیرقابل جبرانی بر سلامت روانی و جسمانی آنها خواهد داشت.
سازمان زیباسازی چه اقداماتی در چه مناطقی انجام داده است؟
در سازمان زیباسازی شهر تهران که متولی اصلی نورپردازی در شهر است و من هم به عنوان عضو کمیته نور در جریان اقدامات آن هستم، نورپردازی بسیار هدفمندتر شده است. طرح جامع نورپردازی شهر تهران که در حال تهیه است، به عنوان نقشه راه برای این نهاد عمل کرده و از اقدامات منفرد و منطبق با سلیقه شخصی پیشگیری میکند. تا کنون بناهای تاریخی و واجد ارزش مهمی که بخشی از هویت کالبدی شهر تهران هستند، مانند مجموعه میدان مشق، بنای تئاتر شهر، موزه موسیقی، مدرسه عالی شهید مطهری و مواردی از این دست از طرف این سازمان نورپردازی شده است. پژوهشهای مختلفی در این سازمان در حوزه نورپردازی انجام شده که برخی نیز به صورت کتاب به چاپ رسیدهاند. تا کنون دستورالعملهای متنوعی در ارتباط با نورپردازی بناها و فضاها تهیه شده که البته هنوز زمینه های حقوقی لازم برای تحقق اهداف آنها به طور کامل فراهم نشده است.
دید سازمان به استفاده از تکنولوژیهای روز و نورپردازی تعاملی بسیار بازتر شده است. جشنواره نور شهر تهران که تا کنون پنج دوره آن برگزار شده، موجب تنوع و افزایش خلاقیت در طراحی نورپردازی های مناسبتی شده است.
در نورپردازی شهر تهران تا چه حد از نمونه های خارجی الگوبرداری شده است و نسبت به استاندارد جهانی در چه وضعیتی قرار داریم؟
در واقع میتوان گفت از یک سو تولید علم و تکنولوژی نورپردازی معمولا در خارج از کشور انجام میشود و از سوی دیگر، به واسطه برگزاری همایشهای بین المللی در داخل و خارج از کشور، بازگشت دانشجویان ایرانی فارغ التحصیل از رشته نورپردازی در خارج از کشور و امکان دستیابی به پروژه ها، گزارشها، کتب و مقالات نورپردازی از طریق اینترنت، نورپردازی در کشور ما تا حد زیادی متاثر از دانش و حرفه نورپردازی در خارج از کشور است، و این موجب افزایش کیفیت نورپردازی خصوصا در شهر تهران در سالهای اخیر شده است. به عنوان مثال هم اکنون ما شاهد طراحی و ساخت منابع نوری در داخل کشور با کیفیت نزدیک به اروپایی هستیم که مثلا نوع خاصی از لنز در آن استفاده شده که نور را بسیار هدفمند به سمت سوژه هدایت می-کند. افزایش خلاقیت در نورپردازی بناها خصوصا بناهای مدرن نیز از دیگر نمونه های تاثیرات الگوبرداری صحیح از تجربیات خارجی است.
در ارتباط با نورپردازی استاندارد خاصی وجود ندارد چون تقریبا میتوان گفت نورپردازی موضوعی هنری است. استانداردها معمولا در حوزه روشنایی مطرح هستند که همانطور که پیشتر اشاره شد، در حیطه اختیار شرکت برق منطقهای است. اما در زمینه نورپردازی نیز معمولا قواعدی برای کاهش آلودگی نوری مطرح میشود که در ایران هم در ساخت منابع نوری و انتخاب و نحوه نصب آنها کمابیش مورد توجه قرار میگیرد. اما هنوز هم این موضوع در ایران نیازمند توجه بیشتری از سوی طراحان، مجریان و مدیریت شهری است.
چند نمونه خارجی موفق از نورپردازیهای شهرهای مهم جهان را نام ببرید.
در ارتباط با نورپردازی مناسبتی و جشنواره های نور، نمونه های موفق بسیاری در دنیا وجود دارد که هر ساله حرفه مندان نورپردازی منتظر رخداد آن هستند. مانند جشنواره نور لیون، جشنواره نور آمستردام، جشنواره نور سیدنی. ایام کریسمس هم که تقریبا در همه کشورهایی که مسیحیت دین اصلی آنهاست، شهرها منظره ویژه ای پیدا میکنند و مدیریت شهری آنها میکوشد خلاقانه ترین ایده ها را در نورآرایی شهری به کار بگیرد.
در ارتباط با نورپردازی دائمی نمیتوانم شهر خاصی را مثال بزنم، اما پروژه های مهمی در دنیا هستند که از طرف شرکتهای مطرح نورپردازی طراحی و اجرا شده اند و معمولا در نشریات مهم نورپردازی مانند Pld، Lux Review، Arc، Illumination in Architecture معرفی میشوند. در ارتباط با نورپردازی فضاهای مذهبی میتوانم به نورپردازی مکه و نورپردازی مسجد شیخ زاهد اشاره کنم. در ارتباط با نورپردازی پل، نورپردازی پل بینهایت (Infinity) معروف است. در ارتباط با نورپردازی موزه، نورپردازی موزه گوگنهایم را میتوانم نام ببرم. البته واقعا بهترین روش آشنایی با نمونه های موفق مطالعه این تجربیات در نشریات نورپردازی است که ضمن معرفی، توضیحاتی نیز در مورد مسائل خاص هر پروژه و نحوه برخورد طراح با آن را بیان کرده است.

نورپردازی بناهای ارزشمند
«از آنجا که معماری و کاربری ساختمانها متفاوت است، نمیتوان یک روش نورپردازی را برای همه آنها به کار برد. لذا با توجه به سبک معماری بنا و ویژگیهای بصری خاص آن، از روشهای متفاوتی جهت نورپردازی آنها استفاده میشود. هر ساختمان هویت مستقل خود را دارد و هدف طراح میتواند از طریق یک روشن سازی خوب و صحیح بیان شود. اگر همه موارد در ایجاد طرح نورپردازی به درستی در نظر گرفته شود، باعث میشود کل بنا در هماهنگی با محیط اطرافش قرار گیرد.
چون روشهای گوناگونی جهت ارائه طرحهای نورپردازی بناها به کار میرود، طراح این روشها را در رابطه با موضوع خود می آزماید و با در نظر گرفتن عوامل تاثیرگذار، بهینه ترین را انتخاب میکند.»
جملاتی که خواندید، بخشی از کتاب «نورپردازی بناهای ارزشمند» است؛ کتابی از مجموعه «دانش زیباسازی شهری» که زیر نظر دکتر جمال کامیاب به همت سازمان زیباسازی شهر تهران تهیه شده است.
در این کتاب می آموزیم که روشهای یکسان نورپردازی روی بناها با فرم و سبک گوناگون، تاثیرات متفاوتی را ایجاد میکنند. لذا جهت ایجاد یک طرح نورپردازی باید ابتدا هویت معماری و سبک بنا شناخته و به این نکته توجه شود که هویت معماری دستنخورده باقی بماند. در حقیقت نور وسیله ای برای نمایان ساختن معماری ساختمان است و باید با آن هماهنگ باشد. زمانی که جزئیات و المانهای غیرمهم یک بنا تک به تک روشن شوند و رابطه آنها با کل بنا در نظر گرفته نشود، باعث ایجاد یک تصویر معماری ازهم گسسته میشود. نورپردازی میتواند بر اساس اهمیت تجاری، اجتماعی یا جذابیت معماری یک بنا انجام شود و نیازی نیست تمام ساختمانها و بناها نورپردازی شوند.
نورپردازی اعیاد و مناسبتها
«تعداد زیادی از نورپردازیها در شهر، جنبه شناسنامه ای برای شهرها دارند و شهرها به این طریق میتوانند شناخته شوند. در کشور ما رویدادهایی مانند جشن نوروز، دهه فجر، چهارشنبه سوری، اعیاد مذهبی و... معمولا با سنت آتش بازی و چراغانی نیز همراه است. سازماندهی و مدیریت نورپردازی این رویدادها یکی از عوامل اساسی است که امروزه مورد توجه مسئولان و مدیران شهری قرار گرفته است.»
آنچه خواندید، بخشی از کتاب «نورپردازی اعیاد و مناسبتها» است که در قالب مجموعه «دانش زیباسازی شهری» به همت سازمان زیباسازی شهر تهران تهیه شده است.
در این کتاب به مباحثی مانند مبانی و اهداف نورپردازی موقت، مناسبتهای واجد ارزش نورپردازی در ایران، معرفی تجهیزات مناسب برای نورپردازی موقت و مکان، روشها و مشکلات پیش روی آن پرداخته شده است. پدیدآورندگان کتاب الهام سوری و عاطفه مجتبی زاده هستند که این کتاب را زیر نظر عیسی علیزاده آماده کرده اند.
در بخش دیگری از کتاب میخوانیم: «نورپردازی موقت بخشی از هنر همگانی است که در فضاهای شهری به نمایش گذاشته میشود. بنابراین میتوان گفت این نوع از نورپردازی نیز گویای فرهنگ و هویت ملی و مذهبی هر جامعه شهری است.
در گذشته تمامی فعالیتهای انسان در طول روز بود و شاید شب با تاریکی و ظلمت قرین بود، اما امروزه با ارائه هنرهای جدید هنرمندان و کارشناسان و متخصصین، شب هم زیبایی های خاص خود را دارد و آنچه ساعات طولانی شب، این نعمت خدادادی را در دید ما زیباتر جلوه میدهد، به نوعی حاصل اندیشه، تفکر و برنامه ریزی اهالی هنر است که توانسته اند با نورپردازی حساب شده و با طراحی هنرمندان، شب تاریک را به مناظر زیبایی تبدیل کنند که چشمها از آن حیران بمانند. به عبارت دیگر، نورپردازی و آذین بندی نوری، هنر زیباسازی شهرهاست.»
نورپردازی میدانها
میدان شهری برای شهروندان و تبلور زندگی جمعی آنهاست و باید پاسخگوی نیاز زندگی اجتماعی و جمعی آنها در مقیاس بالاتر از محلات باشد. در این نوع میدانها شهروندان بدون آنکه یکدیگر را بشناسند، یا مقید به روابط محیط زندگی خویش باشند، با یکدیگر برخوردهای اجتماعی چهره به چهره دارند. میدان شهری فضایی است که مخاطبان آن را طیف وسیعی از اقشار اجتماعی، گروههای سنی و صنفی تشکیل میدهند. از همین رو نورپردازی میدانها نزد مدیران شهری از اهمیت به سزایی برخوردار است.
کتاب «نورپردازی میدانها» با پرداختن به روشها و باید و نبایدهای این موضوع مهم، ضوابط عمومی و استانداردهای این حوزه را معرفی و تعدادی از نمونه های موفق نورپردازی در میدانها را تشریح میکند و الگویی را برای طرح اجرایی نورپردازی ارائه میدهد. این کتاب زیر نظر دکتر جمال کامیاب و به همت سازمان زیباسازی شهر تهران تهیه شده است.
در بخشهایی از این کتاب میخوانیم: «نورپردازی میدانها به عنوان فضای شهری از موضوعاتی است که انجام آن به سادگی میسر نیست. شاید این قدم یعنی تعیین ضوابطی برای نورپردازی میدانها، اقدامی نوین در نوع خود برای رسیدن به ایجاد فضایی پرشور، معقول، سازنده و با هویت شبانه شهری باشد.»

تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

  • شهرهای ایران از چه زمانی زندگی شبانه را تجربه کرده‌اند؟ چه تفاوتی میان زندگی شبانه در تهران پیش و پس از انقلاب وجود دارد؟ آیا زندگی شبانه شهری در ادبیات ایران جایگاهی داشته است؟ نسبت…
معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

آمار و اطلاعات

نگارخانه